Lekcja 63. Usługi finansowe – cz. I

Powrót do wykazu tematów lekcji

Zestawienie ogólnych zagadnień:
- klasyfikacja usług;
- rola Banku Światowego;
- rola EBOiR-u; 
- sieć banków działających w wybranej miejscowości. 

Uszczegółowienie zagadnień:

Zgodnie z przemianami dokonującymi się w krajach najbardziej rozwiniętych na świecie, rola usług ma coraz bardziej dominujące znaczenie. Najwięcej osób w tych krajach jest zatrudnionych w sektorze usług. Miernikiem poziomu rozwoju gospodarczego jest więc udział usług w strukturze zatrudnienia, czy w PKB. Do usług można zakwalifikować: - usługi dla producentów i biznesu: bankowość i finanse, ubezpieczenia, marketing, reklamę, badania rynku, usługi komputerowe, wynajem maszyn, obsługę nieruchomości; - usługi dla konsumentów: handel, naprawy, usługi turystyczne, edukację, ochronę zdrowia, usługi kulturalne i sportowe, usługi gastronomiczne; - usługi ogólnospołeczne: ochrona mienia i ludzi, działalność organizacji członkowskich. Banki to instytucje, które przeprowadzają operacje bierne, czyli gromadzą depozyty od klientów, operacje czynne – udzielają kredytów i pośrednie – przeprowadzają rozliczenia pieniężne. We wszystkich tych przypadkach pobierają należną sobie prowizję lub naliczają odsetki. Każdy z banków posiada produkty, które oferuje klientom. Przykładowo Bank PKO BP S.A. posiada obecnie ok. 125 produktów, które promuje poprzez reklamę radiową, telewizyjną czy bezpośrednią przez pracowników banku. Każdy bank swoje decyzje uzależnia od banku centralnego, którym obecnie jest Narodowy Bank Polski. Jednym z organów NBP jest Rada Polityki Pieniężnej, do zadań której należy m.in. zapobieganie inflacji poprzez ustalanie odpowiednich stóp procentowych. Szczególnym rodzajem banku jest Międzynarodowy Bank Odbudowy i Rozwoju, powszechnie znany jako Bank Światowy. Powstał on 27 grudnia 1945, jako efekt postanowień konferencji w Bretton Woods w Stanach Zjednoczonych. Główną przesłanką dla jego stworzenia była przede wszystkim chęć odbudowy zniszczonych II wojną światową gospodarek krajów członkowskich, zwłaszcza Europy i Japonii, popieranie prywatnych inwestycji zagranicznych na terytorium krajów członkowskich, doprowadzenie do równowagi w wymianie międzynarodowej. Istotnym celem statutowym było również wsparcie dla rozwijających się krajów Azji, Ameryki Łacińskiej i Afryki. Obecnie zrzesza on 184 kraje członkowskie. Bank Światowy nie jest bankiem w ścisłym tego słowa znaczeniu. Zapewnia długoterminowe pożyczki o preferencyjnym oprocentowaniu dla najbardziej potrzebujących krajów członkowskich oraz przedsiębiorstw publicznych (po otrzymaniu gwarancji rządowych), dotacje, pomoc techniczną – obecnie wszystko do celów walki z ubóstwem i finansowania rozwoju takich dziedzin życia społecznego jak ochrona zdrowia, edukacja, ochrona środowiska czy też rozbudowa infrastruktury. W zamian za to wymaga jednak pewnych działań politycznych, takich jak walka z korupcją, rozwój demokracji, czy też najważniejszego – rozwoju sektora prywatnego. Fundusze na udzielanie kredytów państwom słabiej rozwiniętym pochodzą ze składek państw członkowskich, spłaty przez państwa wcześniejszych długów oraz dzięki emisji obligacji na światowych rynkach kapitałowych. Odmienna rola banku światowego polega na tym, że kraje najuboższe uzyskują kredyty nie oprocentowane, kredyty są udzielane dla poszczególnych państw oraz grup państw, kredyty i pożyczki mają charakter długoterminowy, są udzielane na 15 - 25 lat. Polska była krajem założycielem Banku Światowego, ale wystąpiła z niego w 1950r. Ponownie stała się członkiem w 1986r. po wpłaceniu kwoty udziałowej. Efektem członkostwa jest pomoc kredytowa dla Polski: pomoc bezzwrotna np. szkolenia, konsultacje, doradztwo w zakresie tworzenia podstaw gospodarki rynkowej, dotacje dla regionów słabo rozwiniętych, umarzanie długów, ułatwianie dostępu do rynków międzynarodowych, bezpośrednie inwestycje zagraniczne. Inny bank Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju (EBOiR) z siedzibą w Londynie, powstał w 1991 r. Jest międzynarodową instytucją finansową, skupiającą 57 państw członkowskich. Jego celem jest wspieranie przemian gospodarczych w państwach Europy Środkowej i Wschodniej. Działalność banku obejmuje udzielanie pożyczek, gwarancji kredytowych, doradztwo i współpracę. Bank uznaje za swój priorytet pomoc kredytową dla sektora kolejowego, aby przyspieszyć restrukturyzację państwowego przewoźnika PKP, i dla innych ważnych dla gospodarki sektorów poprzez poprawę ich wydajności i konkurencyjności, promowanie wzrostu regionalnego i stwarzanie nowych miejsc zatrudnienia. Chce też wspomóc lokalne władze w dostosowaniu działań na rzecz ochrony środowiska naturalnego do unijnych norm. EBOiR zamierza też przyznać Polsce fundusze na rozwój dróg oraz modernizację i prywatyzację sektora energetycznego. Chce wspomagać banki przez ich modernizację i konsolidację, a także instytucje finansowe spoza sektora bankowego, w tym te, które wypłacają emerytury i ubezpieczenia. EBOiR zainwestował w Polsce od 1991 roku około 2,5 mld euro. W Zakopanem jest bardzo dobrze rozbudowana sieć banków komercyjnych i spółdzielczych. Na terenie miasta zlokalizowane są placówki największego polskiego banku PKO BP S.A. w newralgicznych miejscach przy najbardziej znanej ulicy Krupówki. Bank PeKaO S.A. i BPH S.A. to kolejne banki mające swoją siedzibę w centralnej części Zakopanego. Planowane jest ich połączenie w przyszłości, co również może zwiększyć ich siłę oddziaływania na klientów w Zakopanem. Pozostałe banki, to: Bank Śląski S.A., Lukas Bank S.A. i Podhalański Bank Spółdzielczy. Dodatkowo działają dwie placówki SKOK, czyli Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo-Kredytowej. Główne produkty, jakie oferują banki, to: - depozyty, obligacje, bony oszczędnościowe, papiery wartościowe, książeczki mieszkaniowe; - kredyty konsumpcyjne (samochodowe, na dowolny cel, sezonowe); - kredyty gospodarcze (inwestycyjne, obrotowe); - kredyty mieszkaniowe ( na zakup lub modernizację nieruchomości); - rachunki oszczędnościowe i rozliczeniowe (zlecenia stałe, polecenia zapłaty); - karty kredytowe, usługi elektroniczne; - skrytki sejfowe.

Opracowano: wrzesień 2005

Lekcja 64. Usługi finansowe – cz. II

Powrót do wykazu tematów lekcji

Zestawienie ogólnych zagadnień:
- pozycja giełdy warszawskiej w Europie Środkowo-Wschodniej;
- największe giełdy świata. 

Uszczegółowienie zagadnień:

Jedną z najważniejszych instytucji gospodarki rynkowej jest giełda. Jest to miejsce zawierania transakcji, których cena zależy bezpośrednio od podaży i popytu. Istnieje wiele rodzajów giełd – towarowa, walutowa, zbożowa. Giełda papierów wartościowych jest szczególną instytucją finansową, podlegającą bardzo ścisłym i rygorystycznym regulacjom. Wspólnie z innymi instytucjami finansowymi tworzy tzw. rynek kapitałowy, przez wielu nazywany sercem i układem krwionośnym gospodarki. Giełdy umożliwiają przepływ kapitału od inwestorów posiadających wolne środki finansowe do tych, którzy w danym momencie ich potrzebują. Przedmiotem obrotu giełdy są akcje, obligacje, świadectwa udziałowe, dewizy, kruszce i inne. Pierwsza giełda papierów wartościowych w Polsce otwarta została w Warszawie 12 maja 1817 roku. Sesje odbywały się w godzinach 12.00 - 13.00. W XIX w. przedmiotem handlu na giełdzie warszawskiej były przede wszystkim weksle i obligacje. Handel akcjami rozwinął się na szerszą skalę w drugiej połowie XIX w. W latach między I a II wojną światową giełdy w Polsce działały na podstawie rozporządzenia Prezydenta o organizacji giełd. Oprócz giełdy warszawskiej istniały także giełdy papierów wartościowych w Katowicach, Krakowie, Lwowie, Łodzi, Poznaniu i Wilnie. Podstawowe znaczenie miała jednak giełda w Warszawie, na której koncentrowało się 90% obrotów. W 1938 r. na warszawskiej giełdzie notowano 130 papierów: obligacje (państwowe, bankowe, municypalne), listy zastawne oraz akcje. Z chwilą wybuchu II wojny światowej giełda w Warszawie została zamknięta. Wprawdzie po roku 1945 podjęto próby reaktywowania działalności giełd w Polsce, jednak ich istnienie było nie do pogodzenia z narzuconym systemem gospodarki centralnie planowanej. We wrześniu 1989 r. nowy, niekomunistyczny rząd rozpoczął program zmiany ustroju i odbudowy gospodarki rynkowej. Głównym motorem zmian strukturalnych była prywatyzacja i rozwój rynku kapitałowego. W przeciwieństwie do doswiadczeń innych krajów, gdzie prywatyzacja prowadzona była w ramach istniejącej już struktury instytucji finansowych, w Polsce - równoczenie z prywatyzacją - konieczne było stworzenie niezbędnej infrastruktury rynku kapitałowego. Pięćdziesięcioletnia przerwa w funkcjonowaniu polskiego rynku kapitałowego stworzyła sytuację pustki prawno - instytucjonalnej. Oznaczało to w praktyce brak doświadczeń i wiedzy fachowej, lecz również ogromne możliwości rozwoju. Giełda Papierów Wartościowych w Warszawie SA rozpoczęła działalność w obecnej postaci 16 kwietnia 1991 roku po ponad 50-letniej przerwie. Została założona przez skarb państwa i ma formę prawną spółki akcyjnej. W niecały miesiąc po uchwaleniu przez Sejm Prawa o publicznym obrocie papierami wartościowymi i funduszach powierniczych, dnia 12 kwietnia 1991 r., Minister Przekształceń Własnościowych i Minister Finansów reprezentujący Skarb Państwa podpisali akt założycielski Giełdy Papierów Wartościowych w Warszawie. Cztery dni później, 16 kwietnia odbyła się pierwsza sesja giełdowa z udziałem 7 domów maklerskich, na której notowano akcje 5 spółek: Tonsil, Próchnik, Krosno, Kable i Exbud. Wpłynęło wówczas 112 zleceń kupna i sprzedaży, a łączny obrót giełdy wyniósł 1.990 zł. Początkowo sesje odbywały się raz na tydzień. W roku 1992 wprowadzono dwie sesje w tygodniu i w kolejnym roku – trzy sesje. W 1994 już odbywało się pięć sesji w tygodniu. W 2004 roku odnotowano najwyższy w historii obrót akcjami na sesji: 3,27 mld zł. Na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie funkcjonują następujące rynki: Rynek podstawowy - jest przeznaczony dla spółek, których kapitał akcyjny wynosi co najmniej 7 mln zł. Rynek równoległy jest przeznaczony dla spółek, których kapitał akcyjny wynosi co najmniej 3 mln. Ogólną sytuację na giełdzie obrazuje indeks giełdowy, ułatwiający inwestorom prognozowanie zmian kursu. W sytuacji gdy na giełdzie notowanych jest kilkadziesiąt, kilkaset lub nawet kilka tysięcy różnych papierów wartościowych, nie jest możliwe, poprzez obserwację ruchów cen pojedynczych walorów, stwierdzenie, czy rynek jest w fazie hossy, czy bessy. Rozwiązaniem tego problemu jest stworzenie indeksu giełdowego, czyli wskaźnika, którego wartość jest bezpośrednio zależna od cen wszystkich lub wybranych instrumentów notowanych na giełdzie. Najczęściej wybiera się to drugie rozwiązanie, a w skład indeksu wchodzi kilkanaście, kilkadziesiąt spółek o największej kapitalizacji i największej płynności na danym rynku. Warszawska Giełda Papierów Wartościowych publikuje kilka indeksów. Są to m.in.: WIG20 – w jego skład wchodzi 20 największych spółek, których wartość rynkowa stanowi ponad 70% kapitalizacji giełdy, a obrót przekracza 70% obrotu całej giełdy. Indeks ten opisuje zachowanie się największych spółek notowanych na warszawskim parkiecie. Taka konstrukcja indeksu umożliwiła jego wykorzystanie jako instrumentu bazowego dla kontraktów terminowych. MIDWIG – indeks spółek o średniej wielkości. W jego skład wchodzi 40 spółek notowanych w systemie notowań ciągłych. WIG – indeks, w skład którego wchodzą wszystkie akcje notowane na giełdzie w Warszawie. TechWIG – indeks, w skład którego wchodzą spółki z sektora teleinformatycznego. Wielkość spółki nie ma tu znaczenia i obok takich gigantów, jak TP SA czy Prokom S.A., są tak małe spółki, jak Simple SA czy ST Group SA. Formuła obliczania indeksów giełdowych polega na porównywaniu wartości rynkowej wszystkich spółek notowanych na giełdzie z ich wartością na sesji poprzedniej lub w dniu bazowym. Akcjonariuszami GPW są być biura maklerskie, banki, fundusze inwestycyjne, emitenci, towarzystwa ubezpieczeniowe. Najważniejszym aktem prawnym regulującym działanie giełdy i całego rynku papierów wartościowych w Polsce jest ustawa Prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi (ustawa z dnia 21 sierpnia 1997, Dz.U. nr 118, poz. 754 z późniejszymi zmianami, zwana dalej Ustawą). Innymi aktami prawnymi, ważnymi z punktu widzenia funkcjonowania giełdy, są Regulamin i Statut Giełdy oraz Szczegółowe Zasady Obrotu. Na giełdzie papierów wartościowych notowane mogą być jedynie papiery wartościowe, które zostały dopuszczone do obrotu na rynku publicznym. Proces dopuszczenia do obrotu publicznego jest dosyć kosztowny i skomplikowany, dlatego nie każda spółka może sobie na to pozwolić. Wiele spółek nie widzi też sensu przeprowadzania takiej operacji. Obrót papierami na giełdzie jest tzw. rynkiem wtórnym. Rynek pierwotny obejmuje zakup akcji przed wprowadzeniem na giełdę, jak to miało miejsce w przypadku akcji PKO BP S.A., które można było kupić w tym banku na miesiąc przed pierwszymi notowaniami na giełdzie. Z rynkiem pierwotnym mamy do czynienia, gdy inwestor nabywa akcje lub inne papiery wartościowe bezpośrednio od emitenta, czyli spółki, która w ten sposób chce pozyskać nowy kapitał. Jeżeli inwestor odsprzedaje na giełdzie walory nabyte na rynku pierwotnym, to mamy do czynienia z rynkiem wtórnym. W Polsce obrót papierami wartościowymi na rynku publicznym jest całkowicie zdematerializowany. To znaczy, że kupując akcje lub obligacje, nie otrzymujemy do ręki owego „papieru wartościowego”, tylko wydruk z systemu komputerowego biura maklerskiego potwierdzający realizację zlecenia na naszym rachunku. Wcześniej transakcja rejestrowana jest w systemach komputerowych giełdy, a w dniu rozliczenia w systemie Krajowego Depozytu Papierów Wartościowych. Ma to oczywiście wiele zalet, m.in. nie ma możliwości utraty papieru wartościowego z powodu jego spalenia, zagubienia lub kradzieży. Taki sposób prowadzenia transakcji znacznie zmniejsza koszty transakcji, a przede wszystkim umożliwia handlowanie nimi na znacznie większą skalę. Handel papierami wartościowymi na giełdzie odbywa się za pośrednictwem wyspecjalizowanych firm, zwanych biurami lub domami maklerskimi. Akcjonariuszami Giełdy Papierów Wartościowych w Warszawie S.A. są: - Skarb Państwa - 98,80 % udziału w kapitale zakładowym, - banki, domy maklerskie oraz emitenci papierów wartościowych - 1,20 % udziału w kapitale zakładowym. Obecnie planowana jest prywatyzacja giełdy, co oznacza dodatkowe przychody dla Skarbu Państwa wynikające ze sprzedaży udziałów. W długim okresie korzyści dla Skarbu Państwa będą wynikały ze wzrostu rynku, wartości GPW, płaconych podatków. Na świecie giełdy państwowe występują bardzo rzadko i reprezentują zaledwie 12% wszystkich giełd posiadających tylko 2% udziału w światowej kapitalizacji giełd. W Europie jedynie giełdy Malty i Cypru mają w strukturze własności ponad 50% udziałów państwa. Instytucja giełdy kapitałowej ukształtowała się w XIX wieku, czyli wieku rozwoju kapitalizmu. Wyrosła bezpośrednio z giełd towarowych, które miały znacznie dłuższą historię. Początek funkcjonowania giełd kapitałowych miał miejsce w państwach gdzie dominowała religia protestancka. I tak, pierwsze giełdy kapitałowe powstały w holenderskiej Antwerpii i Amsterdamie. Jednak prawdziwy rozkwit tych instytucji wystąpił w Anglii i Stanach Zjednoczonych. Na przełomie wieków XIX i XX rajem dla inwestorów były giełdy w Londynie i Nowym Yorku. Giełda w Nowym Yorku z uwagi na swoją wielkość, oddziałuje na wszystkie inne światowe giełdy. Typowym przykładem było załamanie rynku akcji w 1929 r., lub poważne jego zachwianie po ataku terrorystycznym na World Trade Center, a skutkiem kryzys gospodarczy. Współcześnie największą rolę odgrywają giełdy : - New York Stock Exchange (NYSE) - tzw. stara giełda nowojorska, notowane są tam głównie spółki "starej ekonomii", - National Assocation of Securities Dealers Automated Quotations System (NASDAQ) - amerykańska giełda elektroniczna notująca głównie spółki internetowe, - London Stock Exchange - giełda londyńska, - Giełda w Frankfurcie nad Menem, - Giełda w Paryżu, - Giełda w Tokio, - Giełda w Hong Kongu. Indeksy giełdowe na świecie. a) wskaźnik giełdowy w Nowym Jorku Dow Johnsa - jest średnim notowaniem papierów wartościowych 30 największych przedsiębiorstw amerykańskich, takich jak: Mc Donalds, Philip Morris, Procter&Gamble, General Motors, Boeing, Coca-Cola. b) w odniesieniu do giełd niemieckich mamy do czynienia ze wskaźnikiem DAX, który dotyczy 30 największych przedsiębiorstw niemieckich. Zlecenie giełdowe to polecenie dokonania transakcji kupna lub sprzedaży papierów wartościowych w trakcie trwania sesji giełdowej: - zlecenia są składane przez inwestorów w biurze maklerskim, w którym posiadają rachunek papierów wartościowych - zlecenia zawierają następujące informacje: typ oferty, czyli kupno lub sprzedaż; rodzaj, liczbę papierów wartościowych, termin realizacji, limit ceny Rodzaje zleceń giełdowych: a) po kursie dnia; (PKD) - inwestor godzi się na cenę ustaloną w trakcie sesji b) z limitem; - inwestor określa maksymalną cenę zakupu lub minimalną cenę sprzedaży c) wszystko albo nic; (WAN) - inwestor chce, aby zlecenie wykonać w całości albo wcale d) warunkowe - są realizowane po ustalonej wcześniej cenie, najczęściej w dogrywkach. Największymi giełdami na świecie są giełdy w Nowym Yorku, Londynie, Tokio i Frankfurcie. Spośród nich najbardziej znana jest nowojorska giełda papierów wartościowych – New York Stock Exchange (NYSE), która publikuje jeden z najbardziej znanych indeksów światowych Dow Jones Industrial Average, obliczany na podstawie wartości 30 największych spółek. Ciekawostką jest fakt, że indeks ten jest nieprzerwanie publikowany od roku 1886. Innym indeksem giełdy nowojorskiej jest Standard & Poor’s 500, w skrócie S&P500, obliczany według wartości 500 spółek. Indeks Nasdaq obejmuje spółki nowych technologii, które przeżywały prawdziwy boom inwestycyjny przez kilka ostatnich lat. W Stanach Zjednoczonych działa jeszcze kilka innych dużych giełd, np. Chicago Mercantile Exchange (CME), Chicago Board of Trade (CBOT), gdzie handluje się m.in. kontraktami futures na towary rolnicze, czy też International Monetary Market (IMM), specjalizująca się w walutowych transakcjach terminowych. Spośród giełd europejskich największe znaczenie ma giełda w Londynie (London Stock Exchange), publikująca indeksy FTSE 100 i FTSE 250. Spośród giełd środkowoeuropejskich największe znaczenie mają – obok giełdy warszawskiej – giełda w Pradze z indeksem PX50, giełda w Budapeszcie z indeksem BUX oraz w Moskwie z indeksem RTS.

Opracowano: wrzesień 2005

Lekcja 65. Usługi intelektualne.

Powrót do wykazu tematów lekcji

Zestawienie ogólnych zagadnień:
- uniwersytety i instytucje badawcze na świecie;
- sieć uczelni wyższych w Polsce.

Uszczegółowienie zagadnień:

Analfabetyzm został znacznie ograniczony wszędzie na świecie z wyjątkiem najbiedniejszych państw, i obszarów pogrążonych wojną w ostatnim czasie. Niemniej jednak na świecie jest ok. 1/6 osób nie umiejących czytać ani pisać. Im większy rozwój gospodarczy kraju, tym na ogół wyższy udział młodzieży studiującej. W krajach takich, jak: Stany Zjednoczone, Kanada, Korea Południowa, Australia, Norwegia, czy Finlandia, studenci stanowią ponad 60% osób w danej grupie wiekowej. W krajach najbiedniejszych: Angoli, Etiopii, Tanzanii, Kambodży jest poniżej 1% studentów w danej grupie. Uniwersytet (z łac. universitas doctorum et studentium czyli ogół doktorów i studentów) - najstarszy rodzaj wyższej uczelni o charakterze nietechnicznym, którego celem jest przygotowanie kadr pracowników naukowych oraz kształcenie wykwalifikowanych pracowników. Jednostki organizacyjne uniwersytetu posiadają uprawnienia do nadawania stopnia naukowego doktora co najmniej w dwunastu dyscyplinach, w tym przynajmniej po dwa uprawnienia w dziedzinach nauk humanistycznych, społecznych lub teologicznych, matematycznych, fizycznych lub technicznych, przyrodniczych oraz prawnych lub ekonomicznych. Za najstarszy uniwersytet w świecie uważa się Al-Azhar w Kairze Pierwsze średniowieczne uniwersytety powstały w wieku XI i XII (w Bolonii i w Paryżu) i były wytworem ówczesnej kultury miejskiej. Ich struktura organizacyjno-ustrojowa wzorowana była na instytucjach cechowych. Olbrzymi wpływ na kształt uczelni miał kościół; językiem wykładowym - łacina. Rozkwit uniwersytetów i towarzyszących im ośrodków miejskich datuje się na XIII-XV w. Zapoczątkowana w XVII w. rewolucja naukowa dała bodziec do rozwoju nowożytnych uniwersytetów, które od średniowiecznych odróżniało uniezależnienie od wpływów kościelnych, wprowadzenie języków narodowych jako wykładowych, a także skierowanie nacisku na osobistą pracę naukową profesorów i swobodę prowadzonych przez nich badań naukowych. Najstarsze uniwersytety Miasto Rok/Wiek założenia Bolonia 1158 Paryż 1257 Sorbona Oksford 1249 Cambridge 1209 Padwa 1222 Neapol 1224 Tuluza 1229 Siena 1240 Salamanka 1254 Montpellier 1289 Coimbra 1290 Rzym 1303 Orlean 1309 Florencja 1321 Grenoble 1339 Piza 1343 Valladolid 1346 Praga 1348 U. Karola Pawia 1361 Kraków 1364 UJ Wiedeń 1365 Pecz 1367 Heidelberg 1386 Kolonia 1388 Ferrara 1391 Erfurt 1392 Inne ważne uniwersytety na świecie: Europa: Uniwersytet Humboldta (Berlin), Uniwersytet im. M.W. Łomonosowa (Moskwa), Zrzeszenie uniwersytetów londyńskich - a w szczególności Imperial College, i London School of Economics, Open University (Wielka Brytania), Uniwersytet w Szegedzie (Segedyn, Węgry). USA: Uniwersytet Columbia Nowy Jork, Uniwersytet Harvarda Boston, Uniwersytet Stanforda - Los Angeles, Uniwersytet Purdue- Chicago, Uniwersytet Cornegie-Mellon - Pittsburgh, Uniwersytet Yale - Nowa Anglia Uniwersytet Stanu Kalifornia - a w szczególności UCLA. Uniwersytety w Polsce Uniwersytet Miasto Rok założenia Uniwersytet Jagielloński Kraków 1364 Uniwersytet Wrocławski Wrocław 1505/1702/1811 Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań 1611/1919 Uniwersytet Warszawski Warszawa 1816 Katolicki Uniwersytet Lubelski Lublin 1918 Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej Lublin 1944 Uniwersytet Łódzki Łódź 1945 Uniwersytet Mikołaja Kopernika Toruń 1945 Uniwersytet Śląski Katowice 1968 Uniwersytet Gdański Gdańsk 1970 Uniwersytet Szczeciński Szczecin 1984 Uniwersytet Opolski Opole 1994 Uniwersytet w Białymstoku Białystok 1997 Uniwersytet Warmińsko-Mazurski Olsztyn 1999 Uniwersytet Kardynała S. Wyszyńskiego Warszawa 1999 Uniwersytet Zielonogórski Zielona Góra 2001 Uniwersytet Rzeszowski Rzeszów 2001 Uniwersytet Medyczny w Łodzi Łódź 2002 Uniwersytet Kazimierza Wielkiego Bydgoszcz 2005 Historia Uniwersytetu Jagiellońskiego Początkowo Uniwersytet w Krakowie funkcjonował pod nazwą Studium Generale, a powstał za panowania króla Kazimierza Wielkiego w 1364. Był drugim uniwersytetem, po praskim, który powstał w środkowej części Europy. Faktycznie swoją działalność rozpoczął dopiero w 1367 prowadząc wykłady na trzech wydziałach: sztuk wyzwolonych, medycyny i prawa. Papież nie zgodził się na powołanie najbardziej prestiżowego wydziału teologii. Niestety rychła śmierć króla w 1370 oraz brak zainteresowania u Ludwika Węgierskiego doprowadziła do zaniechania jego działalności. W 1400 roku wznowił swoje nauczanie dzięki osobistym zabiegom królowej Jadwigi na dworze papieskim w Awinionie. W swoim testamencie królowa zapisała krakowskiej uczelni swój majątek osobisty. Klejnoty królowej umożliwiły odnowienie uniwersytetu w pełnym kształcie, z czterema wydziałami typowymi dla średniowiecznych uniwersytetów. Spośród nich najważniejszy był wydział teologiczny, który dla każdego profesora był ukoronowaniem kariery naukowej. W XV i na początku XVI wieku Akademia Krakowska przeżyła okres rozkwitu. Studiujowali tam także studenci zagraniczni. W Krakowie studiował Mikołaj Kopernik, a także wielu późniejszych profesorów zachodnioeuropejskich: Jan Virdung z Hassfurtu (później profesor w Heidelbergu), Johann Vollmar (profesor w Wittenberdze) oraz Konrad Celtis, Erasmus Horitz i Stefan Roslein z Wiednia. Kraków był też ważnym ośrodkiem nauk alchemicznych, która uprawiali profesorowie medycyny, m.in. Adam z Bochenia czy Maciej Miechowita. Ten ostatni, zajmujący się także naukami geograficznymi, znany jest ze swojego opisu ziem polskich zatytułowanego Tractatus de duabus Sarmatiis (1517) Pod koniec XVI wieku studiujowali tam jeszcze takie znakomitości jak Jan Kochanowski, Andrzej Frycz Modrzewski, Marcin Kromer czy Mikołaj Rej.. Gruntowną reformę Gruntowną reformę uniwersytetu przeprowadził Hugo Kołłątaj, tworząc nową strukturę organizacyjną i nadając nazwę Szkoły Głównej Koronnej. Otwarto wówczas obserwatorium astronomiczne, kilniki, pierwsze laboratoria, powstał ogród botaniczny. Na początku XX wieku studiowało na Uniwersytecie Jagiellońskim około 3 tysięcy studentów. W tym także pierwsze kobiety, które mogły podjąć studia dopiero w 1897, najpierw na wydziale farmacji, a później i innych. Legendarną pierwszą studentką pozostała Nawojka, która miała studiować w męskim przebraniu. W okresie międzywojennym rozbudowano uniwersytet, powstał m.in. nowy gmach Biblioteki Jagiellońskiej. Po II wojnie światowej na uczelni studiował także Karol Wojtyła, późniejszy papież Jan Paweł II. Od kilku lat w odległości 4 km od centrum powstaje nowy campus uniwersytecki, tzw. Trzeci Kampus, w którym ma się znaleźć najnowsza infrastruktura naukowo-technologiczna. Wydziały UJ Wydział Prawa i Administracji Collegium Medicum Wydział Lekarski Wydział Farmaceutyczny Wydział Ochrony Zdrowia Wydział Filozoficzny Wydział Historyczny Wydział Filologiczny Wydział Fizyki, Astronomii i Informatyki Stosowanej Wydział Matematyki i Informatyki Wydział Chemii Wydział Biologii i Nauk o Ziemi Wydział Zarządzania i Komunikacji Społecznej Wydział Studiów Międzynarodowych i Politycznych Wydział Biotechnologii Inne jednostki: Biblioteka Jagiellońska Ośrodek Informacji i Promocji Centrum Innowacji, Transferu Technologii i Rozwoju Uniwersytetu - CITTRU Liczba kierunków: 41, liczba specjalności: 60, liczba studentów ogółem: 38 538. Obecnie najczęściej wybierane kierunki na studiach to Marketing i Biznes i Zarządzanie. Należy jeszcze wspomnieć, że w XX w. mają miejsce tendencje oddzielania nauki od nauczania. Powstają akademie nauk i towarzystwa naukowe, które umożliwiają kontakty i dyskusje najwybitniejszym naukowcom i stwarzają zaplecze do przeprowadzanych badań. Polska Akademia Nauk jest instytucją, która zajmuje się między innymi elementami przestrzennego zagospodarowania, biologią doświadczalną, badaniami kosmicznymi czy obliczeniami matematycznymi. Oprócz PAN, są jeszcze jednostki badawczo – rozwojowe, specjalizujące się w wąskim wycinku wiedzy: Centrum Onkologii w Warszawie, Centrum Zdrowia Matki-Polki itp.

Opracowano: grudzień 2005

Lekcja 66. Turystyka

Powrót do wykazu tematów lekcji

Zestawienie ogólnych zagadnień:
- rola turystyki w rozwoju infrastruktury towarzyszącej oraz w rozwoju lokalnym;
- rola turystyki w wymianie idei, kształtowaniu nowych wzorów życia;
- walory turystyczne wybranych regionów turystycznych Polski;
- agroturystyka.

Uszczegółowienie zagadnień:

Turystyka to ogół czynności osób, które podróżują i przebywają w celach wypoczynkowych, poznawczych, zdrowotnych, kulturalnych lub innych, nie dłużej niż rok bez przerwy poza swoim codziennym otoczeniem, z wyłączeniem wyjazdów, w których głównym celem jest aktywność zarobkowa. Stanowi formę spędzenia wolnego czasu, a równocześnie stanowi źródło dochodów z tytułu korzystania z tego typu usług. Dzieli się ją na krajową i zagraniczną. Jeśli turyści przyjeżdżają z zagranicy do danego kraju, zwiększają jego dochód narodowy. Turyści, którzy wyjeżdżają z danego kraju, zmniejszają jego dochód. Każde państwo zabiega o to, by przyciągnąć do siebie jak najwięcej turystów zagranicznych. Jest to związane z atrakcyjnością turystyczną terenów, czyli walorami turystycznymi i zespołem obiektów służących obsłudze ruchu turystycznego (np. baza noclegowa, restauracje). Turystyka to działalność związana z ruchem turystycznym i jego obsługą. Wzrost znaczenia turystyki jest zależny od następujących czynników: - rozwoju transportu, - wzrostu zamożności ludzi, - koncentracji ludności w obszarach miejskich, - wydłużania się czasu wolnego od pracy w krajach bogatszych; - wzrost poziomu i jakości informacji o atrakcjach turystycznych; - atrakcyjności turystycznej. Zainteresowanie turystyką wykazują także osoby w wieku poprodukcyjnym, będące na emeryturze, które mają więcej czasu wolnego i środków na podróże. Większa jakość środków transportu i szybkość przemieszczania także pozytywnie wpływa na rozwój turystyki. Stopień rozwoju turystyki na danym terenie jest uzależniony od stopnia atrakcyjności turystycznej, która zależy od infrastruktury turystycznej i walorów turystycznych: przyrodniczych (Góry Jotunheim, Chamonix, Wodospad Niagara, Kanion rzeki Kolorado) i antropogenicznych (Paryż – Notre Dame, Wersal, Wieża Eiffla). Szczególne znaczenie w turystyce ma też ruch pielgrzymkowy do miejsc świętych, np. Lourdes (Francja), Fatima (Portugalia), Mekka (Arabia Saudyjska), Częstochowa, Watykan (Włochy). Na zmniejszenie ruchu turystycznego wpływają często konflikty, np. na obszarze Ziemi Świętej (konflikt pomiędzy Izraelem a obszarami Autonomii Palestyńskiej), Egiptu (terroryzm Arabów). Najważniejszymi regionami i ośrodkami turystycznymi w Polsce są: Sudety - z uwagi na urozmaiconą rzeźbę, wysoki stopień zalesienia, źródła mineralne. Koncentracja ruchu turystycznego ma miejsce w Kotlinie Jeleniogórskiej wraz z pasmem Karkonoszy i Kotlinie Kłodzkiej z Masywem Śnieżnika i Górami Stołowymi. Karpaty – ze względu na krajobraz wysokogórski, ogromne i zróżnicowane walory przyrodnicze, dobre warunki do uprawiania narciarstwa, taternictwa. Wyżyna Małopolska – gdyż występują tam formy krasowe (jaskinie, ostańce), Szlak Orlich Gniazd (Jura Krakowsko-Częstochowska): Jest to dobre miejsce dla uprawiających wspinaczkę skałkową, jeżdżących na rowerach górskich, preferujących jazdę konną oraz uprawiających narciarstwo biegowe. Na jej terenie znajdują się miasta: Kraków i Częstochowa, w których jest ogromne bogactwo dziedzictwa kulturowego. Przyrodniczym walorem turystycznym są liczne wzgórza i obniżenia zbudowane na ogół z białego wapienia. Znakomitym walorem turystycznym są, sterczące na szczytach najbardziej niedostępnych skał, ruiny dawnych budowli obronnych. Ich lokalizacja przyczyniła się do powstania nazwy „orle gniazdo”. Największa koncentracja zamków jest na odcinku między Częstochową a Olkuszem, m.in.: Ogrodzieniec k.Zawiercia, Olsztyn k.Częstochowy czy Mirów i Bobolice na północny zachód od Kroczyc. W pobliżu Krzeszowic również wznosi się monumentalny Tenczyn, a niedaleko niego Lipowiec. Do większości zamków można dotrzeć słynnym Szlakiem Orlich Gniazd. Jest to szlak o długości około 163 km. Na wyżynie znajdują się również liczne jaskinie (dokładnie jest ich 1500, najwięcej w Polsce). Są różnorodne pod względem wielkości, atrakcyjności i trudności dostępu. Przeważają niewielkie, ale są też i takie, których korytarze dochodzą do kilometra długości. Na obszarze Jury znajduje się też unikatowa, bo jedyna w Europie Środkowej Pustynia Błędowska. Obecnie jednak mocno zarasta. Góry Świętokrzyskie - stanowiące najwyższą część Wyżyny Kielecko – Sandomierskiej, prawdopodobnie najstarsze góry Polski. Krajobraz gór charakteryzują długie, mniej więcej równoległe pasma, o wyrównanej i lekko falistej linii grzbietowej, rozdzielone obniżeniami o płaskich i szerokich dnach. Najwyższym pasmem jest pasmo Łysogór, o dł. ok. 15 km z dwoma kulminacjami (Łysica - 612m. i Łysiec - 595m.). Na Łysicy są charakterystyczne gołoborza zbudowane z piasków kwarcytowych, potrzaskanych na skutek zjawiska zamrozu. Na Łyścu wznosi się klasztor zwany Świętym Krzyżem, od którego wzięły nazwę całe góry. Łysogóry mają strome stoki i zalesiony grzbiet. Występują tu skalne grzebienie na grzbietach, a góry te charakteryzują się bogatą rzeźbą. Z innych interesujących rzeczy warto wspomnieć o dębie "Bartek" koło Zagnańska (chyba najsłynniejsze drzewo w Polsce). Pojezierza: Mazurskie, Pomorskie i Wielkopolskie – atrakcyjne jeziora i morenowe wzgórza porośnięte lasami. Wybrzeże – plaże, kąpieliska morskie, zabytki Szczecina, Gdńska i Fromboka. Ośrodki tuystyczne w Polsce: np.: Kraków z dużą ilością zabytków, Szczyrk – dobre warunki dla narciarstwa, Kołobrzeg – miejscowość uzdrowiskowa – liczne sanatoria, Gniezno – kolebka państwowości polskiej itd. Bardzo ważną rolę odgrywają też w turystyce gospodarstwa agroturystyczne. W 2001r. istniało 13,5 tys. zarejestrowanych kwater agroturystycznych, jednakże szacuje się, iż wiejska baza noclegowa jest znacznie większa w związku ze znaczną liczbą tego typu gospodarstw nie objętych rejestracją. Zdecydowana większość krajowego potencjału gospodarstw agroturystycznych skoncentrowana jest w czterech województwach: małopolskim, warmińsko-mazurskim, pomorskim oraz podlaskim. Rozwój turystyki na obszarach wiejskich może stanowić dodatkowe źródło dochodów oraz potencjalne nowe miejsca pracy dla ludności wiejskiej. Polskie obszary wiejskie posiadają korzystne warunki dla rozwoju agroturystyki. Dotyczy to zwłaszcza rejonów o niskim poziomie uprzemysłowienia, małym udziale zatrudnienia w zawodach pozarolniczych, posiadających korzystne warunki przyrodniczo-krajobrazowe i kulturowe. Liczba gospodarstw świadczących usługi agroturystyczne systematycznie się zwiększa. Nadal jednak gospodarstwa agroturystyczne stanowią niecały 1% ogółu gospodarstw w Polsce. Dla większości gospodarstw rolnych rozwój działalności agroturystycznej stwarza miejscowej ludności wiejskiej dodatkowe możliwości pracy, wykorzystanie istniejących zasobów mieszkaniowych, zagospodarowanie bezpośrednio w gospodarstwie produkowanej żywności o wysokiej jakości, przy jednoczesnym podnoszeniu poziomu kultury, infrastruktury otoczenia, ochrony zabytków i środowiska oraz walorów przyrodniczo-krajobrazowych. Agroturystyka przynosi znaczne dochody w tych regionach, które potrafią wykorzystać atrakcyjność swojego położenia.

Opracowano: grudzień 2005

Lekcja 67. Mierniki poziomu rozwoju gospodarczego.

Powrót do wykazu tematów lekcji

Zestawienie ogólnych zagadnień:
- HDI Wskaźnik Rozwoju Społecznego;
- PKB Produkt Krajowy Brutto;
- regionalne i lokalne zróżnicowanie poziomu życia w Polsce.

Uszczegółowienie zagadnień:

Co roku w Raporcie o Rozwoju Społecznym przedstawiany jest Wskaźnik Rozwoju Społecznego (Human Development Index - HDI), stanowiący miarę postępu w zakresie kluczowych aspektów społecznych i gospodarczych. W latach 90-tych odnotowano jego spadek w przypadku 21 krajów. Oznacza to pilną potrzebę działań nakierowanych na kwestie zdrowia i edukacji oraz poziomu dochodów w tych krajach. Wskaźnik Rozwoju Społecznego z 2003 roku klasyfikuje 175 krajów za 2001 rok, z którego dostępne są najnowsze dane. Górna i dolna część klasyfikacji pozostały niezmienione w porównaniu do poprzedniego roku: Norwegia jest na miejscu pierwszym, a Sierra Leone na ostatnim. Wskaźnik, który opracowano w 1990 roku, uwzględnia zasadnicze elementy rozwoju społecznego zarówno w krajach bogatych, jak i w krajach biednych. Wskaźnik ten stanowi złożoną miarę średniej długości życia, edukacji i dochodu na mieszkańca. Do obliczenia syntnetycznego wskaźnika HDI wykorzystywane są następujące wskaźniki cząstkowe: - oczekiwana długość życia przy narodzeniu; - średnia ważona odsetka dorosłych umiejących czytać i pisać oraz odsetka skolaryzacji na wszystkich poziomach edukacji; - poziom analfabetyzmu; - produkt krajowy brutto w przeliczeniu na jedną osobę; - liczba łóżek szpitalnych na 1000 mieszkańców. Na podstawie wyników wskaźnika można przytoczyć następujące stwierdzenia: - niemal wszystkie kraje „nisko rozwinięte społecznie” z dołu klasyfikacji leżą w Afryce: 30 z łącznej liczby 34. - około połowa krajów z Ameryki Łacińskiej i Karaibów odnotowała spadek lub stagnację dochodu w latach 90-tych. - Europa Wschodnia i Azja Środkowa odnotowały całościowo spadek wskaźnika HDI w 2003 w związku ze spadkiem dochodu na mieszkańca. Spadek był szczególnie gwałtowny w Mołdawii, Tadżykistanie, Federacji Rosyjskiej i na Ukrainie. W Afryce za spadek wskaźnika odpowiada pandemia HIV/AIDS. Średnia długość życia gwałtownie spadła przy zapadalności na HIV/AIDS wynoszącej 20% w niektórych krajach. Na przykład Afryka Południowa od 1990 roku spadła o 28 pozycji głównie dlatego, że więcej ludzi umiera w młodszym wieku na schorzenia związane z AIDS. Spadek wskaźnika w przypadku Botswany, Swazilandu, Zambii i Zimbabwe ma podobne przyczyny. Jednak wskaźnik HDI 2003 przyniósł również pewne pozytywne wiadomości z krajów rozwijających się, ponieważ niektóre kraje ze wszystkich kontynentów odnotowały dużą poprawę: - Benin, Ghana, Mauritius, Rwanda, Senegal i Uganda wszystkie znacząco poprawiły swoją pozycję od 1990 roku. - Bangladesz, Chiny, Laos, Malezja, Nepal i Tajlandia przesunęły się w górę klasyfikacji. - Brazylia odnotowała duży skok wskaźnika HDI - wynikający głównie z działań w zakresie edukacji. Boliwia i Peru również poprawiły swoje pozycje w wyniku reform polityki społecznej. Dwa dalsze wskaźniki uwzględnione w Raporcie o Rozwoju Społecznym 2003 rzucają światło na istotne aspekty rozwojowe: - Wskaźnik Ubóstwa Ludzkiego (Human Poverty Index - HPI) dla krajów bogatych, który szereguje je stosownie do panującego w nich poziomu ubóstwa, analfabetyzmu, bezrobocia i średniej długości życia. Na szczycie znajduje się Szwecja, a na dole Stany Zjednoczone. W raporcie zauważono, że Szwecja - pomimo niższego dochodu na głowę mieszkańca niż w Stanach Zjednoczonych - ma średnio większą liczbę osób dorosłych, które nie są funkcjonalnymi analfabetami, i niższą liczbę osób żyjących w ubóstwie. Wskaźnik ten pokazuje, że nierówności utrzymują się nawet w krajach o średnich lub wysokich dochodach. - Wskaźnik Równouprawnienia Płci (Gender Empowerment Index - GEM), który ukazuje zakres uczestnictwa kobiet w życiu politycznym i gospodarczym. Dane GEM z tego roku pokazują, że dyskryminacja kobiet utrzymuje się niezależnie od wysokiej pozycji pod względem wskaźnika HDI. Wiele krajów biednych wyprzedza pod tym względem kraje znacznie bogatsze. Pod względem uczestnictwa i aktywności kobiety mają się lepiej w Botswanie, Kostaryce i Namibii niż w Grecji, Włoszech czy Japonii. Kolejny raport z 2004 r dotyczący Wskaźnika Rozwoju Społecznego obejmuje 177 państw. Polska zajęła 37 miejsce, w grupie krajów wysoko rozwiniętych. Nasi sąsiedzi: Niemcy 19, Czechy 32, Słowacja 42, Ukraina 70, Białoruś 62, Litwa 41, Rosja - 57 miejsce. Najwyższy wskaźnik osiągnęły kraje: Norwegia, Szwecja, Australia, Kanada i Holandia. Najniższy: Sierpa Leone, Niger, Burkina Faso, Mali, Burundi. Spośród ostatniej 20 rankingu, dziewiętnaście to państwa afrykańskie. Produkt krajowy brutto (PKB) (z angielskiego GDP - Gross Domestic Product) to jeden z podstawowych mierników dochodu narodowego stosowanych w rachunkowości narodowej. PKB opisuje zagregowaną wartość dóbr i usług finalnych wytworzonych na terenie danego kraju w określonej jednostce czasu (najczęściej w ciągu roku). Wartość wytworzonych dóbr i usług finalnych oblicza się odejmując od produkcji całkowitej wartość dóbr i usług zużytych do tej produkcji. W skali przedsiębiorstwa jest to więc wartość dodana, a PKB jest sumą wartości dodanej wytworzonej przez wszystkie podmioty gospodarujące. Zgodnie z tym od strony produkcyjnej: PKB = produkcja globalna kraju minus zużycie pośrednie = suma wartości dodanej ze wszystkich gałęzi gospodarki narodowej. PKB nominalny oblicza się według bieżącej wartości pieniądza, PKB realny natomiast według realnej wartości pieniądza, a więc uwzględniając inflację. Wzrost lub spadek realnego PKB stanowi miarę rozwoju gospodarczego. Do porównań międzynarodowych PKB przelicza się według bieżącego kursu wymiany, zazwyczaj na dolary amerykańskie. PKB należy odróżnić od produktu narodowego brutto (PNB), który jest miarą wartości wszystkich dóbr i usług wytworzonych przez obywateli danego państwa oraz przez osoby prawne z siedzibą na jego terenie niezależnie od tego, czy podmioty te działają w kraju, czy za granicą. Wady PKB jako miary dobrobytu: nie uwzględnia produkcji nierejestrowanej (tzw. "szara strefa" oraz produkcja gospodarstw domowych przeznaczana na własne potrzeby (np. praca gospodyń domowych)) nie uwzględnia wartości czasu wolnego (wypoczynku) nie ujmuje tzw. efektów zewnętrznych produkcji (np. zanieczyszczenie środowiska) nie uwzględnia różnic cen w poszczególnych krajach nie odzwierciedla zróżnicowania dochodów w społeczeństwie (np. wysoki PKB w Kuwejcie nie przekłada się na dobrobyt wszystkich obywateli) jest tym większy im więcej wydaje się na zbrojenia, a zdaniem niektórych ekonomistów wydatki takie nie zaspokajają potrzeb społeczeństwa nie uwzględnia liczebności społeczeństwa (dlatego pojawiło się pojęcie "PKB per capita", czyli PKB w przeliczeniu na osobę) Najbogatsze 20 krajów na świecie, uwzględniając PKB ważony parytetem siły nabywczej:

Miejsce         Kraj                                     2005 PKB milionów dolarów         Na jednego mieszkańca w $

1                   Stany Zjednoczone               12,332,296                                   30,514

2                   Chiny                                     8,091,851                                     3,330

3                   Japonia                                  4,009,327                                   24,109

4                   Indie                                      3,602,894                                        300

5                   Niemcy                                  2,498,471                                   22,835

6                   Wielka Brytania                     1,825,837                                         b.d.

7                   Francja                                 1,811,561                                     22,091

8                   Włochy                                 1,694,706                                          b.d.

9                   Rosja                                    1,585,478                                      4,190

10                 Brazylia                                 1,552,542                                          b.d.

11                 Kanada                                 1,111,846                                          b.d.

12                 Korea                                   1,099,066                                          b.d.

13                 Meksyk                                1,064,889                                       7,998

14                 Hiszpania                              1,026,340                                          b.d.

15                 Indonezja                                 863,654                                          b.d.

16                 Australia                                  638,713                                          b.d.

17                 Tajwan                                    629,858                                          b.d.

18                 Turcja                                     570,748                                       6,720

19                 Iran                                         560,348                                          b.d.

20                 Tajlandia                                 559,489                                          b.d.

— — —

23                 Polska                                     512,890                                       6,663

W Polsce Produkt krajowy brutto w I kwartale 2005 r. wzrósł realnie o 2,1 % w porównaniu z analogicznym okresem roku poprzedniego, kiedy w okresie bezpośrednio poprzedzającym akcesję, odnotowano bardzo wysoki wzrost – odpowiednio 7,0 %.

Opracowano: grudzień 2005

Lekcja 68. Geografia elektoralna.

Powrót do wykazu tematów lekcji

Zestawienie ogólnych zagadnień:
- zakres badań;
- metody badawcze;
- zachowania wyborcze;
- podział administracyjny, a wyniki wyborów w Polsce.

Uszczegółowienie zagadnień:

Geografia elektoralna, jest to stosunkowo młoda dziedzina nauk geograficznych, której celem jest przede wszystkim badanie przestrzennego zachowania wyborców. W Polsce zaczęła się rozwijać dopiero od wolnych wyborów w latach 90-tych. Jej celem jest próba wyjaśnienia przyczyn przestrzennego zróżnicowania zachowań wyborców. Określenie miejsc z dominacją poparcia dla danego ugrupowania umożliwia pewne roszady przy ustanawianiu okręgów wyborczych. Od ich granic może zależeć ostateczny wynik wyborów. Niełatwo jest jednak zmienić granice odpowiednich okręgów wyborczych, gdyż musi to być odpowiednio uzasadnione.

Geografia elektoralna umożliwia też przyjęcie niektórych powtarzających się zależności, np.:

- większa frekwencja wyborców w Wielkopolsce, na Pomorzu Gdańskim i w Małopolsce, które jest wynikiem tradycji rodzinnej i poczucia obowiązku;

- wyższe poparcie prawicy na terenie Pomorza i Małopolski, co znowu związane jest z religijnością tych terenów, pielęgnowaniem tradycji,

- wyższa frekwencja jest nawet uzależniona od warunków pogodowych na danym terenie – lepsza pogoda wpływa na zwiększenie liczby głosujących.

W roku 2005 do wyborów parlamentarnych, które odbyły się 25 września 2005 r. było uprawnionych 30 229 tyś Polaków spośród 38 028 tys. mieszkańców Polski. Przystąpiło 12 264 tys. obywateli czyli prawie 41%. Najwięcej mandatów – 155, uzyskał komitet wyborczy Prawa i Sprawiedliwości, następnie Platformy obywatelskiej – 133 mandaty, i Samoobrony – 56 mandatów. Do Sejmu zakwalifikowały się jeszcze partie SLD, PSL i Liga Polskich Rodzin. Dodatkowo dwa mandaty uzyskał Komitet Wyborczy „Mniejszość Niemiecka”.

Większa frekwencja była w okręgach wyborczych większych miast: Warszawy, Poznania i Gdańska.

Wybory

‘89

‘90

‘91

‘92

‘93

‘94

‘95

‘96

‘97

‘98

‘99

‘00

‘01

‘02

‘03

‘04

‘05

‘06

Prezydenckie

 

X

 

 

 

 

X

 

 

 

 

X

 

 

 

 

X

 

Parlamentarne

X

 

X

 

X

 

 

 

X

 

 

 

X

 

 

 

X

 

Samorządowe

 

X

 

 

 

X

 

 

 

X

 

 

 

X

 

 

 

X

Europejskie

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

X

 

 

Referenda

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

X

 

 

 

W 1989 r. powstał parlament, który zapoczątkował demokratyczną III Rzeczpospolitą a przestała istnieć Polska Rzeczpospolita Ludowa. Zdecydowaną większość władzy uzyskali przedstawiciele ówczesnej Solidarności zarówno w Sejmie, jak i w Senacie.

W roku 1990 o stanowisko prezydenta ubiegali się m.in.: Lech Wałęsa, Stanisław Tymiński, Tadeusz Mazowiecki i Włodzimierz Cimoszewicz. W drugiej turze, większością 75% głosów wygrał z Tymińskim Lech Wałęsa.

Wtedy też odbyły się wybory samorządowe do władz gmin i województw w obrębie starego jeszcze podziału administracyjnego z 49 województwami, który został zmieniony po 1998 r.

W 2005 r. miały miejsce wybory zarówno kandydatów na urząd prezydenta, jak i parlamentarne.

W maju 2005 r. marszałek Sejmu Włodzimierz Cimoszewicz ogłosił, że wybory prezydenckie odbędą się 9 października. Ewentualna II tura odbędzie się natomiast dwa tygodnie później – 23 października.

Do 15 sierpnia komitety wyborcze musiały zgłosić się do Państwowej Komisji Wyborczej z wnioskiem o rejestrację. Do zarejestrowania komitetu trzeba było zebrać minimum 1000 podpisów popierających kandydata danego komitetu. Po zarejestrowaniu się, komitety musiały zebrać 100 tys. podpisów z poparciem dla kandydata na prezydenta, a następnie zgłosić go do Państwowej Komisji Wyborczej (do 25 sierpnia do godz. 24).

25 sierpnia upłynął termin powołania przez PKW okręgowych komisji wyborczych.

Do 4 września PKW miała podać do wiadomości publicznej informacje o granicach i numerach obwodów głosowania oraz siedzibach obwodowych komisji wyborczych. Pełnomocnicy komitetów wyborczych mieli czas do 9 września na zgłoszenie kandydatów do obwodowych komisji wyborczych.

Do 18 września wójtowie, burmistrzowie i prezydenci miast musieli powołać obwodowe komisje wyborcze, a PKW podać informacje o numerach i granicach obwodów głosowania za granicą i siedzibach obwodowych komisji wyborczych, w których głosować mieli Polacy pozostający poza krajem.

W wyborach w czasie drugiej tury obecny prezydent Lech Kaczyński wygrał z Donaldem Tuskiem uzyskując wynik ponad 54% głosów.

O urząd prezydenta ostatecznie ubiegało się 12 kandydatów: Henryka Bochniarz, Marek Borowski, Leszek Bubel, Liwiusz Ilarz, Lech Kaczyński, Jarosław Kalinowski, Janusz Kordwin-Mikke, Andrzej Lepper, Jan Pyszko, Adam Słomka, Donald Tusk, Stanisław Tymiński.

Jeden z Kandydatów zmarł we wrześniu przed głosowaniem.

Poniżej niektóre hasła wyborcze kandydatów:

- Silny Prezydent, uczciwa Polska – Lech Kaczyński;

- Prezydent Tusk – człowiek z zasadami – Donald Tusk;

- M jak miłość, B jak Borowski – Marek Borowski;

- Mam tego dość. Donald? Kaczor? Wybierz Janusza – Janusz Kordwin-Mikke;

- Człowiek z charakterem – Andrzej Lepper.

Wybory do parlamentu z dnia 25 września 2005 r. zakończyły się zwycięstwem i jednocześnie uzyskaniem mandatów w sejmie następujących ugrupowań: PiS, PO, Samoobrona, SLD, Liga Polskich Rodzin i PSL.

Ponieważ PiS uzyskał tylko 34 % mandatów, to dla uzyskania bezwzględnej większości w parlamencie, konieczne jest zawiązanie koalicji. Początkowo miała to być koalicja z PO, ale chęć uzyskania jak największej ilości ważniejszych stanowisk przez PO sprawia, że raczej taka koalicja nie dojdzie do skutku.

 

Aby uzyskać wiedzę o elektoracie i jego ewolucji, korzysta się często z badania zachowań wyborczych. To z kolei pomaga partiom politycznym w przyjęciu optymalnej strategii zarówno na poziomie wyborczym, jak i parlamentarnym. Dysponowanie informacjami o wyborcach (np. segmentacji społeczeństwa, obecności podziałów socjopolitycznych) pozwala partiom na sformułowanie szczególnych rozstrzygnięć programowych zaadresowanych do konkretnej grupy społecznej. Rezultatem trafnej strategii partii politycznych jest, na poziomie wyborczym, zwycięstwo w wyborach, a w parlamencie – zasięg wpływów na proces decyzyjny.
W kampanii wyborczej musi się także odbywać marketing polityczny. Wielu specjalistów zajmuje się dziś wciąż rosnącym rynkiem sondażowych badań preferencji politycznych, kreowaniem wizerunku kandydatów czy reklamą polityczną. Marketing stosowany jest we wszystkich państwach demokratycznych zarówno przy wyborach prezydenckich i parlamentarnych, jak również w wyborach lokalnych.

W prawdziwym marketingu liczy się przede wszystkim badanie rynku. W Stanach Zjednoczonych podczas słynnej afery Clinton – Lewinsky przeprowadzono kilkanaście sondaży, które miały odpowiedzieć na pytanie: czy prezydent już powinien, się przyznać do romansu ze swoją stażystką.

Pytano czy już powinien, a nie czy w ogóle powinien. To na podstawie odpowiedzi badanych prezydent podejmował decyzje. Ten przykład pokazuje, że politycy coraz częściej zaczynają odpowiadać na zapotrzebowania wyborców, a nie wyborcy głosować na poglądy i programy polityków.
Pionierem w dziedzinie organizacji kampanii, która najbardziej przypominała kampanię marketingową był Ronald Regan. Ludzie Regana decydowali o tym, gdzie ich szef ma postawić stopę, w jakim pokazać się ubraniu, jakie wypowiedzieć zdanie i w jakiej scenografii wystąpić.

Rozwój radia telewizji i internetu umożliwił komunikowanie się na masową skalę. Za sprawą telewizji, dbałość o wygląd włosów, ubrania, sposób chodzenia, gestykulacji, mimika przyjmuje nieraz obsesyjny charakter (przykładem może być zwrócenie uwagi wielu wyborców na pozytywną zmianę wyglądu Prezydenta Kwaśniewskiego po odbyciu kuracji odchudzającej.

Im bliżej wyborów tym zaczynamy mieć wrażenie, że mniej liczą się programy wyborcze. Ważne, aby w jednym zadaniu zawrzeć to, co wyborcom zapadnie w pamięć, gdy staną przed urnami. Zwracają oni bowiem większą uwagę na wygląd i zachowanie niż na same słowa kandydata.

Po raz pierwszy w Polsce na szeroką skalę zastosowano zasady marketingu politycznego w trakcie kampanii prezydenckiej w 1995 roku. Wtedy po raz pierwszy pojawiły się telewizyjne reklamy polityczne i billbordy z wizerunkami polityków. Intensywnie prowadzono działania public relations. Doceniono znaczenie mediów. We wrześniu 1995 roku Państwowa Komisja Wyborcza wydała w porozumieniu z Krajową Radą Radiofonii i Telewizji uchwałę w sprawie zasad bezpłatnego dostępu kandydatów na prezydenta do telewizji publicznej i publicznego radia. Uchwała przyznała każdemu z kandydatów w I turze wyborów prawo do 2 godzin telewizyjnych i 4 godzin radiowych bezpłatnych audycji wyborczych.

W kampanii tej po raz pierwszy także odbyły się debaty telewizyjne kandydatów i trzeba przyznać, że odegrały kluczową rolę. Badania pokazały, że szczególnie pierwsza z nich, wpłynęła na zachowania wyborcze i w efekcie na wynik wyborów.

Każda kampania w Polsce pokazuje, jak ogromne znaczenie ma zastosowanie technik marketingowych w docieraniu do wyborców. Korzystanie z doradców, sztaby prasowe, profesjonalne spoty reklamowe i coraz większa dbałość o szczegóły prowadzonych kampanii ma działać na podświadomość podobnie jak biel wypranego w reklamowanym proszku kołnierzyka.

 

Opracowano: luty 2006

 

Lekcja 69. Rola organizacji pozarządowych w kształtowaniu ładu politycznego na świecie i w Polsce.

Powrót do wykazu tematów lekcji

Zestawienie ogólnych zagadnień:
- cele i zasady działania organizacji: Czerwony Krzyż, Greenpeace, Lekarze bez granic;
- inne organizacje pozarządowe działające w gminie.
Uszczegółowienie zagadnień:

Organizacje pozarządowe działają dla społeczeństwa, ale nie dla osiągnięcia zysku. Są oparte na wolontariacie. Są to więc wszystkie organizacje prowadzące działalność charytatywną, związaną z ochroną zdrowia, przeciwdziałającą rozwojowi bezrobocia, wspomagające oświatę i wychowanie, oraz działające na rzecz utrzymania i rozwoju kultury, sztuki i sportu, a także wpływające na rozwój ochrony środowiska.

Są to najczęściej stowarzyszenia lub fundacje. Dzięki tym organizacjom często sprawa lokalna przybiera charakter globalny. Ludność na całym świecie sprzeciwia się rabunkowej wycince drzew nad Amazonką.

Czerwony Krzyż to również pozarządowa organizacja humanitarna i społeczna o charakterze międzynarodowym. Od 1919 wspólnie z organizacją Czerwony Półksiężyc tworzy Międzynarodowy Ruch Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca.

Podstawową misją Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca jest zapobieganie i łagodzenie cierpienia ludzkiego oraz ochrona ludzkiej godności, bez jakiejkolwiek dyskryminacji dotyczącej narodowości, rasy, płci, przekonań religijnych lub politycznych. W szczególności działalność opiera się na:

- opiece nad rannymi, chorymi i jeńcami w czasie wojny,

- pomocy ofiarom klęsk żywiołowych, wypadków i epidemii w okresie pokoju,

- szerzeniu oświaty zdrowotnej,

- organizowaniu krwiodawstwa

Czerwony Krzyż powstał w 1863 roku w Szwajcarii. Stąd związek z flagą Szwajcarii (odwrotne jedynie kolory).

W ciągu następnych lat powstało wiele nowych Stowarzyszeń krajowych Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca. Odgrywały one dużą rolę w niesieniu pomocy rannym w czasie różnych konfliktów zbrojnych, a szczególnie w czasie I wojny światowej, a po nastaniu pokoju podjęły szereg innych zadań w dziedzinie ochrony zdrowia, pomocy socjalnej, działalności wśród młodzieży, szkolenia pierwszej pomocy i organizowania ratownictwa, szkolenia pielęgniarek i innego personelu sanitarnego, tworzenia szpitali i zakładów opiekuńczych, niesienia pomocy ofiarom klęsk i konfliktów, krwiodawstwa, poszukiwań ofiar wojny i wiele innych.

Po II wojnie światowej nastąpił znaczny rozwój Ruchu, zwłaszcza dzięki powstaniu wielu nowych stowarzyszeń krajowych, szczególnie w krajach rozwijających się. Podjęto nowe zadania związane np. ze zwalczaniem skutków narkomanii, bezrobocia, nowych epidemii (np. AIDS), szeroko pojętą problematyką rozwoju. Ruch Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca stał się najważniejszą światową organizacją świadczącą pomoc i ochronę ofiarom klęsk i konfliktów zbrojnych.

Jednocześnie organizacja prowadzi prace nad rozwojem i doskonaleniem międzynarodowego prawa humanitarnego, które doprowadziły w 1949 do podpisania czterech Konwencji Genewskich o ochronie ofiar konfliktów zbrojnych, a w 1977 do przyjęcia 2 Protokołów Dodatkowych do tych Konwencji. Prace w tej dziedzinie są prowadzone do dziś, bowiem wciąż pojawiają się nowe problemy związane z ochroną różnych kategorii ofiar wojny.

.

Czerwony Krzyż otrzymywał wielokrotnie Pokojową Nagrodę Nobla: w 1901,1917, 1944, 1963 r.

Symbolem Czerwonego Krzyża jest czerwony krzyż na białym tle - odwrotnie niż na fladze Szwajcarii. Symbolem analogicznym, stosowanym w krajach muzułmańskich jest czerwony półksiężyc na białym tle.

W Izraelu jako symbol stosowana jest Czerwona Gwiazda Dawida - jest to jeden z powodów, dla których izraelska organizacja jest jedynie obserwatorem, a nie pełnoprawnym członkiem Międzynarodowej Federacji Stowarzyszeń Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca.

Obecnie rozważana jest w Międzynarodowym Ruchu Polskiego Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca propozycja zastąpienia flag Polskiego Czerwonego Krzyża, Półksiężyca, Gwiazdy Dawida nową, nie kojarzącą się ani z chrześcijaństwem, ani z islamem, ani z judaizmem, ani z żadną inną religią - jedną wspólną flagą z Czerwonym Rombem.

 

 

Lekarze Bez Granic (MSF) to międzynarodowa organizacja pozarządowa utworzona w 1971 przez grupę francuskich lekarzy.

Założeniem organizacji jest, że wszyscy ludzie mają prawo do opieki medycznej bez względu na przebieg granic państwowych. Lekarze należący do tej organizacji ryzykują życiem udzielając pomocy medycznej ludziom w strefach walk, które przedstawiciele, które zostały opuszczone np. przez Międzynarodowy Czerwony Krzyż z uwagi na własne bezpieczeństwo. Organizacja ta dostarcza opieki medycznej w nagłych przypadkach, związanych z działaniami zbrojnymi czy epidemiami, takimi np. jak malaria.

Lekarze bez granic są obecni w ponad 80 krajach całego świata, w szczegolności w krajach Trzeciego Świata oraz krajach ogarniętych wojną. Są również aktywni na forum Narodów Zjednoczonych, wyrażając swój sprzeciw wobec zbrodni wojennych dokonywanych na ludności pozbawionej własnej oficjalnej reprezentacji, tak jak w Czeczenii i w Kosowie.

MSF składa się z woluntariuszy oraz stałych pracowników i jest sponsorowana przez osoby prywatne, organizacje non-profit, firmy i rządy.

MSF otrzymała wiele wyróżnień za swoje działania, z czego najgłośniejszym była Pokojowa  Nagroda Nobla w 1999.

Efektem działalności organizacji Lekarze bez granic, jest m.in. wprowadzenie w  2006 roku nowego leku przeciw malarii. Jest to lek łatwy w stosowaniu i niedrogi, co ma ogromne znaczenie dla mieszkańców Afryki, gdzie rocznie umiera z powodu tej choroby prawie 2 miliony osób.

Aktywnym przejawem działalności MSF jest zwalczanie groźnej, śmiertelnej epidemii w Angoli, tzw. choroby marburskiej. Spowodowała ona w pierwszych dniach kwietnia 2005 r. zgon 203 osób na 221 zanotowanych przypadków.

Powstrzymanie choroby marburskiej wymaga podjęcia wielu środków bezpieczeństwa. Ze względu na łatwość zarażenia się poprzez bezpośredni kontakt z chorymi, powinni oni pozostawać w odizolowanych pawilonach. Ekipy organizacji Lekarze Bez Granic postawiły już kilka takich pawilonów z izolatkami. Wolontariusze MSF przeszkolili także lekarzy oraz żołnierzy z Angoli, aby umieli uniknąć zarażenia w kontaktach z chorymi.

Również w Sudanie rozwija się epidemia malarii i tam także pomagają lekarze organizacji MSF.
MSF działa również w Czeczenii, czy nawet w Chinach, gdzie dzieci porzucone, upośledzone dzieci, na których wyżywienie rodzinie zabrakło pieniędzy często chorują.

Lekarze bz granic przyczynili się także do zahamowania epidemii odry w Nigrze.

Lekarze bez granic często pracują w miejscach, gdzie nie zezwala się na taką działalność, np. w strefie Gazy albo w Afganistanie.

 

Greenpeace to międzynarodowa organizacja pozarządowa założona w 1971 r. w Kanadzie, działająca na rzecz ochrony środowiska naturalnego. Organizacja koncentruje swoje działania na najbardziej istotnych, globalnych zagrożeniach dla bioróżnorodności i środowiska. Działa w 40 krajach w Europie, Azji, Oceanii i obu Amerykach. Aby zachować swoją niezależność Greenpeace nie przyjmuje dotacji od rządów, partii politycznych i korporacji. Działania Greenpeace finansowane są dzięki wsparciu indywidualnych darczyńców.

Biura Greenpeace znajdują się w ponad 40-stu krajach świata.

 

Kampanie prowadzone przez Greenpeace obejmują następujące obszary ochrony środowiska:

- ochronę lasów i lasów deszczowych,

- ochronę oceanów i mórz (w tym powstrzymanie wielorybnictwa),

- ochronę przed substancjami toksycznymi,

- globalne ocieplenie i zmiany klimatyczne,

- energię (m.in. sprzeciw wobec wykorzystania energii atomowej),

- organizmy modyfikowane genetycznie.

 

Greenpeace przeciwstawia się niszczeniu środowiska naturalnego od 1971 roku, kiedy to grupa aktywistów protestowała przeciwko testom nuklearnym przeprowadzanym przez rząd Stanów Zjednoczonych u wybrzeży Alaski. Od tamtej pory istotą działania organizacji są akcje bezpośrednie na wodzie, ziemi i w powietrzu, których celem jest zwrócenie uwagi opinii publicznej na przypadki niszczenia Ziemi, istotne problemy ekologiczne, a także wskazanie odpowiedzialnych za taki stan rzeczy.

 

W gminie Zakopane działają również organizacje pozarządowe, ale mają jedynie znaczenie lokalne.

Np. przy ul. Jagiellońskiej jest siedziba Podhalańskiego Stowarzyszenia Osób Niepełnosprawnych, albo Polskiego Związku Emerytów, Rencistów i Inwalidów, którego celem jest poprawienie warunków socjalnych oraz uczestnictwa w życiu społecznym emerytów, rencistów i inwalidów, organizowanie życia kulturalnego przejawiające się poprzez dostarczanie usług członkom lub akcje edukacyjne.

Działa też Polski Związek Niewidomych, gdzie oprócz podobnych celów, jak w poprzednich organizacjach ważną rolę spełnia jeszcze reprezentowanie interesów członków.

W sąsiednim Kościelisku działa też Związek Podhalan, którego celem jest pielęgnowanie tradycji mieszańców Podhala oraz kształtowanie kulturowe i moralne kolejnych pokoleń.

Na stronie Wrota Małopolski można znaleźć większość organizacji pozarządowych działających w regionie. Ich celem jest przede wszystkim: ochrona zdrowia, pomoc społeczna, działalność edukacyjna, ochrona zabytków i tradycji.

Znana już na całym świecie jest Wielka Orkiestra Świątecznej Pomocy, która organizuje zbiórkę pieniędzy przeznaczając je na zakup sprzętu medycznego dla ratowania zdrowia i życia dzieci.

Typowa organizacja pozarządowa, mająca związek z przedmiotem geografii, to Polskie Towarzystwo Geograficzne, którego członkami są głównie pracownicy naukowi i nauczyciele geografii, a nawet studenci. Jego celem jest organizowanie konferencji naukowych, prowadzenie badań naukowych i popularyzacja geografii.

W Polsce znane jest również Polskie Towarzystwo Turystyczno-Kajoznawcze. Upowszechnia ono krajoznawstwo i turystykę kwalifikowaną: górską, pieszą, kajakową, kolarską, narciarską itp. Upowszechniony został system odznak za kolejne etapy realizacji turystyki kwalifikowanej. Ważnym zadaniem tego towarzystwa jest również wyznaczanie, znakowanie i konserwacja szlaków turystycznych.

Opracowano: luty 2006

 

Lekcja 70. Polska członkiem ONZ, Unii Europejskiej i NATO.

Powrót do wykazu tematów lekcji

Zestawienie ogólnych zagadnień:
- charakterystyka organizacji;
- określenie celów działania organizacji;
Uszczegółowienie zagadnień:

Organizacja Narodów Zjednoczonych, jest to organizacja powstała po II wojnie światowej 24 X 1945, w dniu wejścia w życie Karty Narodów Zjednoczonych będącej statutem tej organizacji. Jest drugą po Lidze Narodów powszechną organizacją międzynarodową.

Główne cele działalności ONZ dotyczą utrzymania pokoju i bezpieczeństwa międzynarodowego, obrony praw człowieka, poszanowania zobowiązań międzynarodowych, pomocy krajom rozwijającym się. Karta Narodów Zjednoczonych ustanowiła szereg organów i instytucji oraz ich kompetencje:

Zgromadzenie Ogólne, będące swego rodzaju parlamentem, w którym każde państwo członkowskie ma jeden głos. Decyzje zapadają zwykłą większością głosów, w sprawach ważnych większością 2/3 głosów (wybór nowych członków, deklaracje pokojowe, budżet, w sprawach Rady Bezpieczeństwa czy polecenia użycia sił zbrojnych).

Obraduje podczas corocznych sesji zwyczajnych, a sesje nadzwyczajne mogą być zwoływane przez Radę Bezpieczeństwa lub na wniosek większości członków ONZ. Sesja wyjątkowa zwoływana jest z 24-godzinnym wyprzedzeniem w momencie zagrożenia pokoju światowego.

Rada Bezpieczeństwa, którą tworzy pięciu członków stałych: Chiny, Francja, Wielka Brytania, USA i ZSRR (obecnie Rosja reprezentująca Wspólnotę Niepodległych Państw) oraz dziesięciu członków niestałych wybieranych na kadencję dwuletnią (5 z Afryki i Azji, 2 z Ameryki Łacińskiej, 3 z Europy).

Do najważniejszych kompetencji Rady Bezpieczeństwa należą: wyłączne prawo nakładania sankcji politycznych i ekonomicznych oraz decyzje co do użycia sił zbrojnych w celu przeciwdziałania agresji lub usuwania jej skutków. Kompetencje te są przejawem dominacji mocarstw, bowiem Rada Bezpieczeństwa jest centralnym ogniwem systemu bezpieczeństwa zbiorowego i utrzymania światowego status quo.

Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości z siedzibą w Hadze, powołany do rozstrzygania sporów międzynarodowych w składzie 15 sędziów.

ONZ uczestniczyła w rozwiązywaniu wielu konfliktów międzynarodowych, ale w praktyce nigdy nie brała udziału w konfliktach z udziałem mocarstw - stałych członków Rady Bezpieczeństwa. Z biegiem czasu przerodziła się w miejsce prestiżowej rywalizacji pomiędzy supermocarstwami USA i ZSRR.

Aktualnie ONZ ma ogromne zadłużenie, a państwa członkowskie nie płacą składek, zwłaszcza USA, które żądają gruntownej reformy tej organizacji. Jedną z przyczyn kryzysu jest rozbudowana biurokracja. Ostatnie spektakularne akcje ONZ, jak wojna w Zatoce Perskiej czy akcja w Somalii, w niczym nie zmieniły sytuacji. Wypadki w byłej Jugosławii (Jugosłowiańska wojna domowa) wyraźnie wskazują na niedowład wielu organów i agend ONZ.

Wiele wyspecjalizowanych organizacji międzynarodowych zostało powiązanych z ONZ. Są to:
- Międzynarodowa Organizacja Pracy (ILO),

- Organizacja Wyżywienia i Rolnictwa (FAO),

- Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Oświaty, Nauki i Kultury (UNESCO),

- Światowa Organizacja Zdrowia (WHO),

- Międzynarodowy Fundusz Walutowy (IMF),

- Międzynarodowy Bank Odbudowy i Rozwoju (IBRD),

- Międzynarodowe Towarzystwo Finansowe (IFC),

- Międzynarodowe Stowarzyszenie Rozwoju (IDA),

- Organizacja Międzynarodowego Lotnictwa Cywilnego (ICAO),

- Powszechny Związek Pocztowy (UPU),

- Międzynarodowy Związek Telekomunikacyjny (ITU),

- Światowa Organizacja Meteorologiczna (WMO),

- Międzynarodowa Doradcza Organizacja Morska (IMCO),

- Światowa Organizacja Własności Intelektualnej (WIPO),

- Międzynarodowa Agencja Energii Atomowej (IAEA),

- Światowa Organizacja Turystyki (WTO),

- status zbliżony do wyżej wymienionych posiada także Układ Ogólny w sprawie Ceł i Handlu (GATT).
Można do nich zaliczyć także organizacje utworzone przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych, np.:

- Fundusz Narodów Zjednoczonych Pomocy Dzieciom (UNICEF),

- Program Rozwoju Narodów Zjednoczonych (UNDAP),

- Urząd Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych do spraw Uchodźców (UNHCR),

- Program Narodów Zjednoczonych Ochrony Środowiska (UNEP) i in.

 

Unia Europejska

Pomysły na jednoczenie Europy pojawiały się w historii kontynentu wielokrotnie. Czasami jednak bardzo się od siebie różniły. Zaczęli Rzymianie, którzy mieli na celu zjednoczenie naszego kontynentu za pomocą siły. Następnie była idea Karola Wielkiego, który chciał zjednoczyć Europę pod jednym berłem. Jako kolejne można przytoczyć przepowiednie czynione przez Pierre’a Dubois w XIV w. - Europa rządzona przez „ludzi mądrych i wiarygodnych” - czy ideę Wiktora Hugo mówiącą o utworzeniu Stanów Zjednoczonych Europy (Paryż 1849).

Pierwsza i druga wojna światowa, które nawiedziły Europę pochłonęły miliony ofiar, spowodowały niewyobrażalne zniszczenia i doprowadziły do wielu przeobrażeń. Uświadomiły mieszkańcom Europy, że aby być bezpiecznym trzeba zjednoczyć Europę politycznie i gospodarczo. Konieczna jest integracja na rzecz wspólnej, bezpiecznej przyszłości. Z tego faktu wielu ówczesnych polityków zdawało sobie sprawę, jednym z nich był brytyjski konserwatysta Winston Churchill, który w swoim wystąpieniu w Zurychu 19.09.1946 r., sugerował utworzenie stanów zjednoczonych Europy, które to stany miały zapewnić lepszą przyszłość i bezpieczeństwo Europejczykom. Zapowiadał doprowadzenie do partnerstwa między Francją a Niemcami, co ziściło się po wielu latach. Uważał, że struktura stanów zjednoczonych europy zdominuje siłę pojedynczego państwa, co w rezultacie wykluczy próby przemocy jednego państwa wobec drugiego. Wielu brytyjskich konserwatystów widziało szanse odrodzenia gospodarki Wielkiej Brytanii w zjednoczeniu Europy Zachodniej. W styczniu 1947 roku ukonstytuował się Komitet Zjednoczonej Europy, złożony wyłącznie z Brytyjczyków. Owa idea była jednak źle zrozumiana przez innych angielskich polityków, którzy skupiali uwagę na interesach własnego państwa. 5 czerwca 1947 roku na Uniwersytecie Harvard w Bostonie wystąpił amerykański sekretarz stanu gen. Georg Marshall, przedstawił plan pomocy finansowej dla państw europejskich. Z tą chwilą działania na rzecz integracji europejskiej nabrały tempa. Pomoc USA miała trwać cztery lata i miała wynieść od 16 do 20 miliardów dolarów. Propozycja ta wynikała z pobudek politycznych i gospodarczych. Chodziło o to, aby Europa uzyskała istotną pomoc, w której wyniku można było przeprowadzić proces odbudowy gospodarczej i realizować handel z USA na zasadzie mniej więcej zrównoważonego bilansu płatniczego. Cel polityczny to rozwój gospodarki krajów europejskich, który miał przyczynić się do zmniejszenia wpływów partii komunistycznych. Miedzy 12 lipcem a 22 wrześniem 1947 roku debatowano w Paryżu nad planem Marshalla, zwanym Europejskim Programem Odbudowy. W obradach wzięli udział przedstawicie 16 państw (Wielka Brytania, Grecja, Francja, Portugalia, Szwecja, Turcja, Szwajcaria, Austria, Belgia, Islandia, Irlandia, Włochy, , z których 14 oprócz Szwecji i Norwegii zaaprobowały możliwość utworzenia unii celnej. Kraje komunistyczne odrzuciły plan Marshalla z oczywistych względów. Europejski Program Odbudowy obowiązywał od 3 kwietnia 1948 roku do 30 czerwca 1951 roku.

16 kwietnia 1948 r. powołano Organizacje Europejskiej Współpracy Gospodarczej, której głównym celem stała się działalność na rzecz rozwoju Europy Zachodniej. Nastąpił podział Europy na dwa bloki: wschodni i zachodni. Co prowadziło do coraz to większych różnic między nimi. Podstawowym celem OEWG było koordynowanie polityki gospodarczej państw członkowskich, zarządzanie pomocą amerykańską i liberalizacje handlu. 1 lipca 1950 r.

OEWG utworzyła organizacje która przez udzielanie krótkoterminowych kredytów miała regulować płatności. Dysponowała kapitałem państw członkowskich i funduszem planu Marshalla. Organizacja ta to Europejska Unia Płatnicza.

Warunki tworzenia się integracji

- polityczne, ekonomiczne;

- komplementarność gospodarek;

- istnienie odpowiedniej infrastruktury państw;

- wola polityczna państw integrujących się ;

- położenie geograficzne;

Ważniejsze zdarzenia w Unii Europejskiej:

1957r. – utworzenie EWG przez państwa: Belgia, Francja, Holandia, Luksemburg, Niemcy, Włochy;

1968r. – utworzenie unii celnej EWG;

1973r. – poszerzenie o Wielką Brytanię, Danię, Irlandię;

1979r. – Wprowadzenie ECU;

1981r. – poszerzenie o Grecję;

1986r. – poszerzenie o Hiszpanię i Portugalię;

1987r. – Jednolity Akt Europejski;

1990r. – poszerzenie o NRD;

1993r. – utworzenie jednolitego rynku wewnętrznego;

1995r. – poszerzenie Unii o Szwecję, Austrię, Finlandię;

1999r. – wprowadzenie wsólnej waluty Euro;

2004r. – poszerzenie o 10 państw: Cypr, Czechy, Estonia, Litwa, Łotwa, Malta, Polska, Słowacja, Słowenia, Wegry;

Etapy integracji w Unii Europejskiej:

I Strefa wolnego Handlu - brak ceł wewnętrznych;

II Unia celna – Brak ceł wewnętrznych + wspólna taryfa celna;

III Wspólny rynek - Brak ceł wewnętrznych + wspólna taryfa celna + swobodny przepływ kapitału, usług, ludzi ( zwiększenie możliwości wzajemnej wymiany czynników produkcji);

IV Unia gospodarcza i walutowa - Brak ceł wewnętrznych + wspólna taryfa celna + swobodny przepływ kapitału, usług, ludzi ( zwiększenie możliwości wzajemnej wymiany czynników produkcji) + harmonizacja polityki gospodarczej (ujednolicenie+ wspólna waluta + jednolita polityka kursu banku centralnego;

Rada Europejska składa się z szefów rządów (premier, kanclerz) państw Unii. Działa w formie „spotkania na szczycie”, odbywa się 2 razy w roku. Jej spotkania odbywają się w państwie, które przewodniczy Radzie Ministrów.

Wytycza ona główne kierunki polityki UE; obraduje nad głównymi zagadnieniami międzynarodowymi; ustala priorytety polityki; rozwiązuje problemy sporne, którym nie podołała Rada Ministrów; rozstrzyga problemy Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa.

Rada Unii Europejskiej jest najważniejszym organem decyzyjnym i prawodawczym Unii Europejskiej. Tworzy prawodawstwo dla Unii - ustala cele polityczne; koordynuje politykę gospodarczą państw członkowskich; zawiera porozumienia międzynarodowe w imieniu UE; podejmuje decyzje w kwestiach Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa; koordynuje ogólną polityką gospodarczą państw członkowskich.

Parlament Europejski proponuje akty ustawodawcze; czuwa nad przestrzeganiem prawa Unii (może wszcząć działania prawne przeciw państwom członkowskim lub firmom; nakłada grzywny na osoby prawne lub fizyczne); wciela w życie politykę Unii; realizuje postanowienia Rady Ministrów; zarządza budżetem Unii i funduszami strukturalnymi; wykonuje postanowienia traktatowe; podejmuje decyzje administracyjne; reprezentuje Unię Europejską w sprawach zewnętrznych; proponuje wspólną politykę w różnych szczegółowych sprawach; wydaje samodzielne akty prawne (dyrektywy, decyzje); może wszczynać działania prawne przeciwko podmiotom Unii (państwom, firmom, osobom fizycznym). Parlament Europejski ma 3 siedziby: Strasburg, Luksemburg, Bruksela.

Europejski Bank Centralny jest instytucją z siedzibą we Frankfurcie, związaną z powstaniem unii gospodarczo-walutowej i wprowadzeniem nowej waluty. Kieruje polityką pieniężną państw Unii, w których obowiązuje waluta Euro. Ze wspólnej waluty nie skorzystały: Wielka Brytania, Dania i Szwecja.

Kierownictwo składa się z dyrektorów banków centralnych strefy euro oraz z 6 członków Zarządu.

Europejski Bank Centralny zarządza rezerwami walutowymi państw członkowskich, w których wprowadzono walutę Euro, ustala poziom stóp procentowych w strefie Euro, przeprowadza operacje dewizowe, dba o sprawne działania systemów płatniczych, decyduje o emisji banknotów Euro, pełni funkcje doradcze wobec organów Unii.

Europejski Bank Centralny razem z narodowymi bankami centralnymi tworzy Europejski System Banków Centralnych.

Trybunał Sprawiedliwości jest to Sąd Najwyższy Unii i składa się z sędziów, desygnowanych przez Państwa Członkowskie (po jednym z każdego kraju) na sześcioletnią kadencję.  Jego siedzibą jest Luksemburg.

Nie należy go mylić z Międzynarodowym Trybunał Sprawiedliwości w Hadze, który jest organem Organizacji Narodów Zjednoczonych oraz z Europejskim Trybunałem Praw Człowieka w Strasburgu, który działa pod egidą Rady Europy.

Trybunał Sprawiedliwości zapewnia zgodność z prawem w świetle interpretacji Traktatów, rozpatruje skargi wnoszone przez państwa członkowskie, instytucje UE, przedsiębiorstwa lub obywateli państw UE, orzekając, czy nastąpiło naruszenie unijnego prawa; wydaje orzeczenia wstępne na wniosek sądów krajowych o interpretację lub stwierdzenie prawomocności ustawodawstwa wspólnotowego; rozpatruje odwołania od decyzji Sądu Pierwszej Instancji; rozstrzyga spory pomiędzy państwami Unii; rozstrzyga spory między Unią a państwami do niej nie należącymi; rozstrzyga spory między instytucjami Unii; rozstrzyga spory między osobami prywatnymi a Unią.

                

Sojusz Północnoatlantycki (NATO) powstał jako zabezpieczenie przed ekspansywną polityką Związku Radzieckiego. Układ podpisało 12 państw: Belgia, Dania, Francja, Holandia, Islandia, Luksemburg, Norwegia, Portugalia, Wielka Brytania, Włochy, a także Kanada i USA.. Polska, Czechy i Węgry również zostały członkami NATO, ale dopiero 12 marca 1999 roku.

W 2004 roku NATO zostało dalej poszerzone o państwa nadbałtyckie, Słowację, Bułgarię, Rumunię i Słowenię.

Uczestnictwo w NATO zobowiązuje każde państwo członkowskie do pomocy sojusznikom w wypadku zagrożenia.

Cele sojuszu to ochrona wolności, oraz wspieranie stabilności i dobrobytu w strefie północnoatlantyckiej.

Cele te można podzielić na:

-  polityczne,

- obronne, polegające na dążeniu do zachowania pokoju i bezpieczeństwa. W tym celu każde państwo członkowskie powinno utrzymywać zdolność do obrony.

Państwa NATO są obowiązane do udzielania solidarnej wzajemnej pomocy. Atak na jedno z państw członkowskich jest równoznaczny z atakiem na wszystkie państwa NATO

Struktura NATO oparta jest na cywilnej, politycznej i wojskowej współpracy.

Zadaniem NATO jest współpraca w planowaniu cywilnym w sytuacjach kryzysowych, usuwaniu skutków katastrof naturalnych, a także realizacji programów naukowych w dziedzinie ochrony środowiska naturalnego. Rezultatem współpracy sojuszników są także wspólne programy zbrojeniowe. Przykładem takiego działania jest podjęty przez Wielką Brytanię, Włochy, Hiszpanię i Niemcy program budowy nowego samolotu wielozadaniowego o nazwie Eurofighter (Europejski Wojownik). Taka współpraca zmniejsza koszty projektowania i produkcji uzbrojenia.

Rada Północnoatlantycka jest podstawowym organem decyzyjnym NATO, w skład której wchodzą przedstawiciele państw członkowskich w randze ambasadorów.

Najwyższym organem wojskowym jest Komitet Wojskowy, w skład którego wchodzą szefowie sztabów wszystkich państw członkowskich oprócz Islandii. Obszar strategiczny dzieli się na trzy dowództwa: Europy - SACEUR, z siedzibą w Brukseli, Oceanu Atlantyckiego - SACLANT, z siedzibą w Norfolk (USA) i kanału La Manche - CHANCOM, z siedzibą w Portsmouth (Wielka Brytania).

Opracowano: luty 2006

 

Lekcja 71. Analiza przyczyn i prób rozwiązania wybranego konfliktu politycznego lub religijnego.

Powrót do wykazu tematów lekcji

Zestawienie ogólnych zagadnień:
- klasyfikacja przyczyn konfliktów i sposobów ich rozwiązywania;

- organizacje polityczne, militarne i autorytety moralne mogące podejmować próby rozwiązywania konfliktów.

 
Uszczegółowienie zagadnień:

Liczba państw suwerennych na świecie wzrosła z 50 do 193 od początku XX w. Towarzyszył temu proces politycznej dezintegracji, będący następstwem rozpadu wielonarodowych państw i dekolonializacji. Wraz ze zmianami na mapie politycznej, znaczna była także liczba konfliktów.

Obszary niespokojne dziś to: Półwysep Bałkański, Bliski i Środkowy Wschód, Półwysep Indochiński, Ameryka Środkowa, obszary graniczne w byłym ZSRR i Afryka.

Biorąc pod uwagę lata po 85 r., zanotowano ponad dwieście konfliktów zbrojnych na świecie. 12 miało międzynarodowy charakter i uczestniczyło w nich 36 państw.

Źródłem konfliktu są na ogół sprzeczne dążenia powstałe między określonymi grupami osób, np. narodami, rządami państw.

Przyczyną konfliktów narodowościowych są dążenia niepodległościowe, czy dążenia do dominacji poszczególnych narodów. Przykłady:

- konflikt na Cyprze (wyspa zamieszkiwana przez Greków i Turków i przez nich w latach 70-tych były wszczynane akcje zbrojne w celu ustalenia przynależności do danego państwa).

- konflikt narodu kurdyjskiego (Kurdystan jest regionem znajdującym się na pograniczu państw: Turcji, Iraku, Iranu, Syrii, Afganistanu, Kazachstanu i Armenii. Ludność tych obszarów posługuje się językiem kurdyjskim i stanowi ponad 23 mln osób, które walczą o swoje własne państwo).

- konflikt Indii i Pakistanu o Kaszmir (Kaszmir to kotlina dobrze zagospodarowana, gdzie są bardzo dobre warunki do uprawy ryżu, pszenicy, kukurydzy, bawełny i lnu. Zdaniem Indii stanowi on integralną część tego kraju, ale ponad 2/3 ludności tego regionu jest wyznawcami Islamu, religii wyznawanej w Pakistanie).

- Pierwsza wojna izraelsko-arabska 1948-49

W 1948 roku wybuchła wojna izraelsko-arabska. Na terytorium Palestyny wkroczyły oddziały wojsk egipskich, irackich, syryjskich i transjordańskich. Kraje te ignorując ONZ-towski podział Palestyny, pragnęły zniszczyć nowopowstałe państwo żydowskie. Oficjalnym powodem ich wkroczenia była obrona cywilnej ludności arabskiej przed działalnością bojówek żydowskich. Siły izraelskie słabsze liczebnie, ale dobrze zorganizowane i wyszkolone, wyparły arabskie wojska. W 1949 podpisano porozumienia rozejmowe między walczącymi stronami. Izrael poszerzył swoje terytorium w stosunku do obszaru przyznanego przez ONZ o zachodnią Galileę, zachodni Negew i część Jerozolimy. Pod kontrolą Transjordanii pozostał Zachodni Brzeg Jordanu, a Egipt zachował pozycję w Strefie Gazy.

- konflikt palestyńsko-izraelski (Palestyńczycy walczą z Izraelem o prawo do własnego, samodzielnego państwa palestyńskiego i o odzyskanie praw do Jerozolimy, którą w 1967 r. zdobył Izrael wraz ze Wzgórzami Golan. Efektem tego konfliktu była wojna sześciodniowa w 1967 r., podczas której Izrael zajął cały Półwysep Synaj aż po Kanał Sueski, a także jordański Zachodni Brzeg Jordanu i syryjskie Wzgórza Golan. Zdaniem Izraelczyków była to wojna obronna sprowokowana agresywnym zachowaniem państw arabskich (rozbudowa armii, zamknięcie statkom izraelskim dostępu do Morza Czerwonego, zażądanie przez Egipt wycofania sił ONZ). Izrael zwrócił Egiptowi region Synaju po rokowaniach w latach 1978-79. Strefa Gazy i Zachodni Brzeg Jordanu uznane zostały przez ONZ za terytoria okupowane przez Izrael.

Obecnie Jerozolima jest miastem świętym trzech wielkich religii: judaizmu, chrześcijańskiej i islamskiej. Stolica apostolska domaga się jej umiędzynarodowienia. Symbol pojednania: prośba o przebaczenie pozostawiona przez Ojca Św. Jana Pawła II przy ścianie płaczu).

- konflikt w byłej Jugosławii (Jugosławia była zlepkiem narodów o różnych wyznaniach: bośniackich Muzułmanach, prawosławnych Serbów, katolickich Chorwatów. W latach 90-tych konflikty przerodziły się w wojnę, której następstwem był podział państwa na kilka części).

- inne konflikty, które zostały załagodzone poprzez nadanie narodom autonomii: Baskowie w Hiszpanii, Walijczycy w Wielkiej Brytanii

 

Konflikty religijne przejawiają się w formie fanatyzmu religijnego, który niejednokrotnie jest wspierany przez rządy państw. W krajach, w których dominuje dana religia prześladuje się wyznawców innych religii, np. Iran, w którym rządzą islamscy fanatycy. Celem jest prowadzenie świętej wojny gihadu z przeciwnikami islamu. Konflikty na tle religijnym mają też miejsce w Irlandii Północnej, gdzie stronami są protestanci i katolicy. Wspomniana powyżej wojna na Bałkanach jest też przykładem konfliktu religijnego.

Ujgurowie: prześladowania religijne pod pozorem walki z terroryzmem

Muzułmańska ludność prowincji Xinjian jest prześladowana ze względu na swoje poglądy religijne. Ograniczane są podstawowe wolności: słowa, gromadzenia się oraz stowarzyszeń. Działania władz nie różnią się wcale od tych podejmowanych w Tybecie. W obydwu prowincjach próbuje się kontrolować mniejszości etniczne poprzez ograniczanie religijności.

W regionie Xinjiang w północno-zachodnich Chinach żyje obecnie 8 milionów Ujgurów, co stanowi tam większość mieszkańców. Jednak władze państwowe starają się zmienić strukturę etniczną regionu: dlatego chińska rodzina może mieć dwójkę dzieci, ujgurska tylko jedno. W ciągu dziesięciu lat osiedlono w Xinjiang około 1,2 miliona Chińczyków.

Walka z dążeniami separatystycznymi oraz terroryzmem służy jako pretekst dla stosowania represji. Kontroluje się przywódców muzułmańskich, szkoły, instytucje kulturalne oraz wydawnictwa. Cenzurowana jest literatura oraz poezja. Zwykłe wyrażenie sprzeciwu uważa się za przestępstwo wobec bezpieczeństwa narodowego. Grozi za to karą śmierci.

Human Rights Watch sporządziła specjalny raport oparty na dokumentach rządowych i partyjnych, rozporządzeniach władz lokalnych, doniesieniach prasowych oraz wywiadach przeprowadzonych w Xinjiang. Po raz pierwszy udało się zrekonstruować strukturę prawną, która pozwala na kontrolowanie Ujgurów. - Jest bardzo wiele przepisów dotyczących kultu religijnego, są one tak rozległe, że tworzą sieć prawną, dzięki której urzędnicy mogą wziąć na muszkę praktyczne każdego – mówi Sharon Home, przewodniczący Human Rights Watch w Chinach.

Władze chińskie próbują stłumić religijność Ujgurów wszelkimi sposobami. To one decydują, kto może zostać duchownym, które tłumaczenie Koranu jest właściwe, które zgromadzenie religijne może się odbyć i co może zostać na nim powiedziane. Dzieci nie mogą uczestniczyć w praktykach religijnych, nie mogą pościć ani modlić się – ponieważ rzekomo przeszkadza to w wykonywaniu obowiązków szkolnych. Religia jest zakazana nie tylko w szkole, ale również w domu. Częste są milicyjne rewizje w prywatnych mieszkaniach, gdzie szuka się Koranu albo innych tekstów religijnych. Jeśli u kogoś zostaną znalezione – przesłuchuje się go jako podejrzanego o nielegalne rozpowszechnianie treści religijnych.

Według sekretarza Komunistycznej Partii Chin w Xinjiang: "Zwolennicy niepodległości Xinjian zmienili swoją taktykę po wydarzeniach z 11 września. Koncentrują się teraz na ideologicznym ataku na Chińską Republikę Ludową. Zamiast, jak do tej pory dopuszczać się aktów przemocy, instrumentalizują literaturę i sztukę, aby zniekształcać fakty historyczne”. Traktowanie zamachowców i pokojowych działaczy w jednakowy sposób jest skrajnie niesprawiedliwe. Przypomina to powieść Georga Orwella – zauważają autorzy raportu.

 

Przyczyną konfliktów ekologicznych jest nieracjonalna ingerencja człowieka w środowisko powodująca zakłócenia samoregulacji.

- eksplozja reaktora w elektrowni atomowej w Czarnobylu na Ukrainie w 1986 r. powodująca skażenie, choroby popromienne i w następstwie śmierć wielu ludzi.

- zmeliorowanie obszarów pustynnych i półpustynnych, które doprowadziło do obniżenia poziomu wody w jeziorze Aralskim i zaniku dopływów Syr-darii i Amu-darii.

Na świecie mają też miejsce konflikty, których przyczyną jest walka o dostęp do bogactw naturalnych. W Kuwejcie miała miejsce w latach 1990-1991 wojna, której celem było przejęcie kontroli nad złożami ropy naftowej przez Irak. W Ruandzie pomiędzy plemionami Hutu i Tutsi toczyły się walki o dostęp do zdrowej wody i żyznych gleb. W Angoli 25 lat trwała wojna domowa o dostęp do złóż ropy naftowej i kopalń diamentów.

Po zakończeniu II wojny światowej konflikt miał miejsce również w Korei, która została podzielona na radziecką i amerykańską strefę okupacyjną. W 1948 Rosjanie wycofali się przekazując władzę komunistycznemu rządowi Kim Ir Sena. Dwa lata później Korea Północna zaatakowała Koreę Południową. Wtedy do walki wkroczyły wojska ONZ, zdobywając stolicę Korei Płn. (Phenian) i zbliżyły się do granicy z Chinami. Walki zostały przerwane w 1953 r.

Oprócz II wojny światowej miały jeszcze miejsce następujące konflikty zbrojne:

- Wojna Wietnamska (1965 - 1973) to W walkach z Wietnamem amerykańskie siły zbrojne wprowadziły nowoczesne uzbrojenie. Podczas nalotów dywanowych zastosowali m.in. specjalne bomby rozrywające, które zrzucali na gęsto zaludnione tereny. Nieregularny kształt odłamków powodował rozległe i bardzo ciężkie uszkodzenia ciała. Amerykańskie lotnictwo stosowało też specjalne bomby zapalające. Chcąc zlikwidować komunistyczny reżim, Amerykanie przeprowadzili operację "search and destroy". By oczyścić wielkie obszary dżungli, będące obszarem działania grup partyzanckich lub by zniszczyć plony, na szeroką skalę stosowali chemiczne środki trujące. Tylko w 1970 r. zniszczono w ten sposób ok. 550,000 akrów pól uprawnych. 16. III 1968 roku Amerykanie dokonali masakry na mieszkańcach południowowietnamskiej wioski My Lai. Zamordowali 570 osób. Po tym wydarzeniu wioska My Lai stała się symbolem okrucieństwa i brutalności wojny Wietnamskiej, która pochłonęła ogromną liczbę ofiar. Po ujawnieniu masakry w 1969 r. władze amerykańskie przeprowadziły dochodzenie, a następnie proces, ale sprawcy zbrodni nie zostali ukarani. Ludność cywilna obu części Wietnamu przypłaciła tę wojnę ciężkimi stratami zwłaszcza zdrowotnymi.

- Od 1959 r. trwa wewnętrzny konflikt w Irlandii Północnej. Zrodził się on na tle dążenia ludności katolickiej (38%) do zjednoczenia z Republiką Irlandii. Przeciwko temu opowiada się większość protestancka (43%); lojalna wobec rządu Wielkiej Brytanii. Wydarzenia te wywołały walki między IRA (Irlandzką Armią Republikańską), a UFF ( Bojowników o wolność Ulsteru) i UVF (Ochotniczymi Siłami Ulsteru). W wyniku zamachów bombowych zginęło ponad 3000 osób. 31 marca 1994 r. IRA ogłosiła zawieszenie broni (nie deklarując rezygnacji z użycia przemocy). Podobną decyzję podjęły 13 października 1994 r. terrorystyczne ugrupowania protestanckie. W ten sposób zostały stworzone przesłanki do politycznego uregulowania konfliktu.

- Wojna sueska 1956

Wojna, której celem było przejęcie kontroli nad Kanałem Sueskim. Izrael, zachęcany przez Francję i Wielką Brytanię zaatakował Egipt i dotarł w pobliże kanału. Wiele krajów potępiło jednak atak (m.in ZSRR i USA) i zażądało utrzymania międzynarodowego charakteru kanału. Agresorzy w wyniku międzynarodowych nacisków musieli się wycofać.

- Wojna Jom Kippur 1973

Wojna, która rozpoczęła się w 1973 r w dniu żydowskiego święta Jom Kippur (dnia pojednania), pomiędzy Egiptem i Syrią, pragnącymi odzyskać ziemie utracone, a Izraelem. Po początkowych sukcesach wojsk arabskich wynikających w dużej mierze z zaskoczenia sił izraelskich, armia Izraela po błyskawicznej mobilizacji odrzuciła Arabów poza linię zawieszenia broni z 1967 roku, a nawet przekroczyła kanał sueski i zagroziła Kairowi. Kontrofensywę izraelską wspierały naloty bombowe na Kair i Damaszek. Dzięki wysiłkom mediacyjnym USA i ZSRR podpisano zawieszenie broni.

- Konflikt w Czeczeni

Czeczeni, to odrębna muzułmańska społeczność z własnym językiem i kulturą. Zostali oni jednak przemocą włączeni do Rosji już w XVIII w. Dopiero po upadku Związku Radzieckiego w 1991 roku, Czeczeni zdołali się wyzwolić się spod rosyjskiego panowania i ogłosili niepodległość. Niepodległość Czeczeni nie trwała jednak długo. Już w grudniu 1994 roku prezydent Jelcyn wysłał do zbuntowanej republiki armię. Wojsko miało stłumić siłą ruch niepodległościowy. Rosyjski rząd popełnił jednak błąd licząc na to, że Czeczeni poddadzą się po krótkich walkach. Wojna była długa i krwawa, trwała 20 miesięcy i pochłonęła 100 tysięcy ofiar. Konflikt zakończył się dopiero w 1996 roku. Traktat pokojowy z Jelcynem podpisał nowy prezydent Czeczenii, generał Asłan Maschadow.

 

Konfliktom starają się zapobiegać organizacje pokojowe, m.in. ONZ i OBWE.

Przykłady działań pokojowych, zainicjowanych przez ONZ:

1950-1953, Korea - utrzymanie podziału Półwyspu Koreańskiego, zahamowanie ekspansji komunizmu

1960-1964, Kongo - interwencja ONZ doprowadziła do utrzymania niepodległości kraju i jego integralności terytorialnej; 

od 1964 roku, Cypr - stacjonują siły pokojowe, zapobiegając konfliktom pomiędzy ludnością grecką, która tam jest większością, a ludnością turecką;

od 1967 roku, Bliski Wschód, obserwacja konfliktu palestyńsko-izraelskiego, stała obecność kontyngentu ONZ w tym regionie, m.in. na Wzgórzach Golan i w Strefie Gazy;

1990-1991, Zatoka Perska - siły brytyjsko-amerykańskie wyzwoliły Kuwejt, po zajęciu państwa przez siły irackie (operacja Pustynna Burza);

1992-1994, Somalia - zakończona porażką operacja Nadzieja, która miała skłonić do rozbrojenia walczące strony i zabezpieczyć dostawy z pomocą humanitarną; udział głównie wojsk amerykańskich;

1992-1993, Kambodża - największa operacja pokojowa ONZ, zakończona demokratyzacją kraju;

1992-1993, była Jugosławia - siły ONZ miały zaprowadzić pokój w dawnych republikach związkowych Jugosławii, poniosły fiasko i zostały zastąpione przez siły NATO.

 

OBWE – Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie

Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie jest ogólnoeuropejską organizacją zrzeszającą 55 państw, głównie europejskich ale wśród członków organizacji znajdują się również USA, Kanada, byłe republiki radzieckie. Status współpracujących partnerów posiadają Japonia, Korea Południowa, Algeria, Egipt, Izrael, Jordania, Maroko i Tunezja. OBWE zostało założone jako pierwszy regionalny instrument wczesnego ostrzegania, zapobiegania konfliktom i przywracania pokoju w rejonach wygasłych konfliktów. Działalność organizacji poświęcona jest wielu problemom związanym z szeroko pojętym bezpieczeństwem, takimi jak: kontrola zbrojeń, prawa człowieka, monitorowanie wyborów, ekonomiczne i ekologiczne bezpieczeństwo. Wszystkie państwa członkowskie mają równy status w ramach organizacji a decyzje zapadają w oparciu o zasadę konsensusu. W przeciwieństwie do takich organizacji jak na przykład Unia Europejska - organy OBWE nie mają kompetencji do stanowienia prawa lub działania bez uprzedniej zgody państw członkowskich. Głownym efektem prac OBWE są konwencje zawarte w jej ramach, które jednakże, dla swej skuteczności wymagają ratyfikacji przez zainteresowane państwa.

 


Lekcja 72. Człowiek, a środowisko.

Powrót do wykazu tematów lekcji

Zestawienie ogólnych zagadnień:
- podział krajobrazów;
- gospodarcze oddziaływanie człowieka na środowisko;
- postęp techniki i wzrost świadomości społecznej jako podstawowe przyczyny ewolucji poglądów; 
- koncepcje determinizmu, nihilizmu i posybilizmu geograficznego.


Uszczegółowienie zagadnień:

W związku z rozwojem działalności człowieka i jego ekspansją na Ziemi, krajobraz sukcesywnie jest przekształcany na coraz większą skalę. W zależności od stopnia jego zniszczenia wyróżnia się krajobrazy: - pierwotne: bez zmian wprowadzonych przez człowieka z istniejącą samoregulacją; - naturalne: wprowadzono pewne zmiany, ale bez budownictwa i bez zaburzenia samoregulacji; - kulturowe: prowadzi się intensywną gospodarkę i budownictwo z naruszeniem samoregulacji; - zdewastowane: elementy naturalne wyparte przez przemysł i budownictwo. Równowaga w środowisku danego krajobrazu może zostać zakłócona przez np.: - zniszczenie drzewostanu na skutek emisji związków siarki (np. kwaśne deszcze). - powstanie lejów depresyjnych w okolicy wyrobisk górniczych; - degradacja gleby po wycięciu lasu na stoku; - wzmożenie fali powodziowej w wyniku zniszczenia szaty roślinnej. Jej zakłócenie nie zawsze odbywa się przy udziale człowieka. W niektórych przypadkach mają miejsce naturalnie wyzwolone katastrofy. Poniżej przedstawiono kilka przykładów naturalnych i antropogenicznych przyczyn zmian w środowisku. Rozregulowanie funkcji systemu otaczającej nas przyrody, a tym samym utrata jej odporności i zdolności do odtwarzania doprowadza do zjawiska nazywanego antropopresją. Naturalnym powodem powodzi jest np. nagły napływ ciepłych mas powietrza na tereny pokryte dużą ilością śniegu, lub większy niż zwykle jednorazowy opad wywołany zderzeniem się mas powietrza o różnicy temperatur (charakterystyczna sytuacja baryczna). Antropogenicznym powodem powodzi jest np. wycinanie lasów na zboczach, regulowanie biegu rzek i betonowanie dna koryta. Powodziom można zapobiegać np. poprzez budowę zbiorników retencyjnych, zalesianie zboczy. Naturalnym powodem pustynnienia może być występowanie długotrwałych susz, inwersja temperatury. Antropogenicznym powodem pustynnienia może być wprowadzanie zanieczyszczenia do atmosfery, efekt cieplarniany, wylesianie, obniżanie poziomu wód gruntowych. Naturalnym powodem osuwania się terenu może być charakterystyczny układ warstw skalnych, obfite i długie opady atmosferyczne, trzęsienia Ziemi. Antropogenicznym powodem powstawania osuwisk może być wylesianie zboczy czy ich zabudowa, działalność kopalni głębinowych. Naturalnym powodem zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego są wybuchy wulkanów, wyładowania elektryczne, pożary lasów, rozkład substancji organicznych. Antropogenicznym powodem jest rabunkowa eksploatacja lasów równikowych, emisja zanieczyszczeń przez zakłady przemysłowe i środki transportu, stosowanie gazów doprowadzających do powstania efektu cieplarnianego czy smogu. Efektem jest zachwianie właściwych proporcji składników powietrza (wzrost udziału CO2, CO i SO2 – korozja, ocieplanie klimatu, choroby ludzi, zwierząt i roślin); W wyniku działalności człowieka zanieczyszczane są także wody (zrzuty ścieków do rzek, przenikanie przez grunt ze składowisk odpadów przemysłowych i rolniczych, wykorzystanie wody w przemyśle) i gleby (chemizacja rolnictwa, zanieczyszczenie powietrza i wód, nieprawidłowe składowanie odpadów, obniżanie zwierciadła wody; skutki: erozja gleb ich zakwaszenie, przekształcanie gleb w nieużytki). Wzajemne relacje między człowiekiem, a środowiskiem mają swoje odzwierciedlenie w poglądach naukowców. Wykształciły się koncepcje: determinizmu, nihilizmu i posybilizmu geograficznego. Twórcy determinizmu geograficznego uważali, że człowiek powinien całkowicie podporządkować się środowisku naturalnemu gdyż jemu zawdzięczają swój rozwój i kulturę. Ich zróżnicowanie jest wynikiem ukształtowania terenu, zmieniających się warunków klimatycznych, gleb, roślinności i zwierząt. Od ich jakości zależy bowiem w dużej mierze zamożność danego państwa. Niektórzy uważali nawet, że cechom klimatu zawdzięcza się wrażliwość na piękno, charakter temperamentu itd. Twórcą tego kierunku, był francuski filozof Monteskiusz. Przeciwne poglądy były reprezentowane przez twórców nihilizmu geograficznego. Twierdzili oni, że środowisko nie wywiera żadnego wpływu na rozwój społeczno gospodarczy danego regionu. Rozwój gospodarczy zależy od zamożności kraju, od zasobów kapitału i surowców oraz od jakości myśli technologicznej, usprawnienia procesu produkcji. W przeciwieństwie do determinizmu, zakładali walkę z siłami natury, a nie jej podporządkowanie się. Efektem było np. zagospodarowywanie pustyń, osuszanie bagien, zmiana biegu rzek mająca na celu nawodnienie terenów pustynnych. Pomost między dwoma powyższymi koncepcjami tworzy posybilizm geograficzny, który nie zakłada całkowitego uzależnienia od środowiska naturalnego, ale też jest przeciwny walce z nim. Przyroda nie narzuca konkretnego kierunku działalności ludzkiej, ale daje człowiekowi wiele możliwości wyboru. Najlepiej, jeśli te wybory zakładają równowagę pomiędzy czynnikami naturalnymi, gospodarczymi i społecznymi. Najlepsze warunki dla rozwoju życia ludzkiego stwarza położenie w strefach umiarkowanych i podzwrotnikowych, bliskość do morza, zasobność w surowce naturalne, żyzność gleb, różnorodna fauna i flora. Przeciwne cechy środowiska, takie jak: brak wody, znaczna odległość od morza, duże różnice wysokości względnej, znikome zasoby surowców mineralnych, utrudniają rozwój gospodarczy. Jednak cechy te nie determinują w pełni stopnia rozwoju społeczeństwa. A nawet okazuje się, że w różnych okresach historycznych może się zmieniać ich wpływ na życie człowieka. Wyspiarskie położenie Wielkiej Brytanii było istotnym czynnikiem wpływającym na bezpieczeństwo kraju. Obecnie nie ma to znaczenia. Podobnie górski charakter obszarów alpejskich uniemożliwiał prowadzenie gospodarki na tym terenie. Obecnie są to najlepsze miejsca wykorzystywane przez organizacje turystyczne.

Opracowano: sierpień 2005

Lekcja 73. Raport U’Thanta, a obecna koncepcja ekorozwoju.

Powrót do wykazu tematów lekcji

Zestawienie ogólnych zagadnień:
- przyczyny coraz szybszego wzrostu antropopresji;
- narodziny ruchu ekologicznego – rozwoju zrównoważonego;
- raport U Thanta sygnałem głębokiego kryzysu ekologicznego;
- Raport Klubu Rzymskiego.


Uszczegółowienie zagadnień:

Wzrastająca liczba ludności i chęć bezwzględnego podporządkowania sobie środowiska przyrodniczego przez człowieka, powodują wzrost jego degradacji. W środowisku przyrodniczym istnieją zależności między jego elementami. Zależności te zostają zaburzone przez człowieka, a nawet dochodzi do wyeliminowania niektórych składników z systemu przyrodniczego. Ubożeje skład gatunkowy roślin lub zwierząt, lub z kiedyś powszechnie występujących, stają się one reliktami. Właściwie dopiero w ostatnim stuleciu zauważono potrzebę ochrony przyrody i racjonalnego wykorzystywania jej zasobów. Wprowadzono i zaczęto propagować koncepcję ekorozwoju, zamiennie nazywanego zrównoważonym rozwojem. Zakłada ona, że jest możliwa poprawa warunków życia człowieka bez szkody dla żyjących organizmów na świecie. Poszukiwanie alternatywnych źródeł energii i surowców do produkcji różnego typu materiałów może zapewnić bardziej oszczędne zużywanie istniejących nieodnawialnych zasobów naturalnych Ziemi. Zakaz stosowania i emisji substancji toksycznych, opracowanie nowych technologii przyjaznych dla środowiska energo- i materiałooszczędnych, ograniczenie marnotrawstwa poprzez stosowanie np. recyklingu, stosowanie ulg za działania proekologiczne, to kolejne czynniki, których następstwem jest zrównoważony rozwój. Jest to więc rozwój gospodarczy, społeczny i kulturalny społeczeństwa zgodny z prawami natury. Najkorzystniejszy stan jest wówczas, gdy zostaje osiągnięta równowaga ekologiczna, gdy łańcuch pokarmowy funkcjonuje prawidłowo, gdy zachodzi pełna symbioza między gatunkami i gdy zostaje osiągnięta homeostaza (zdolność organizmu do utrzymania stałości środowiska wewnętrznego, możliwa dzięki współdziałaniu układów, gł. nerwowego, hormonalnego i odpornościowego) w obrębie ekosystemów. Homeostaza, czyli zdolność organizmu do utrzymania stałości środowiska wewnętrznego jest możliwa wówczas, gdy ekosystem w sposób naturalny reguluje liczebność poszczególnych populacji przez eliminację sporadycznych nadmiarów. Zgodnie z koncepcją ekorozwoju, Ziemię należy traktować jako samoregulujący się żywy organizm, w którym materia martwa i ożywiona funkcjonują w pełnej harmonijnej współzależności, tworząc układ globalnej równowagi ekologicznej. W czasach poprzedzających okres intensywnego rozwoju przemysłu człowiek jak każdy inny organizm z grupy konsumentów doskonale harmonizował z innymi ogniwami w łańcuchu pokarmowym, uczestnicząc w cyklicznej przemianie materii i energii. A więc sprzyjał zarówno homeostazie, jak i utrzymaniu równowagi ekologicznej. Wynikało to stąd, że w początkowym okresie naszej ery przyrost ludności nie był wysoki. Podwojenie ludzkości nastąpiło dopiero po kilku wiekach i było główną przyczyną wzrostu antropopresji. Wraz z rosnącą liczbą ludzkiej populacji zwiększała się produkcja żywności, a odbywało się to kosztem wprowadzenia do środowiska dużych ilości nawozów sztucznych oraz pestycydów. Nie jest to obojętne dla środowiska. Stosowanie środków chemicznych w rolnictwie podniosło wydajność, ale ich przedawkowanie jest niebezpieczne dla ludzi i dla środowiska. Człowiek spowodował wiele katastrof ekologicznych, których skutki odczuwane są do dziś. Miały one wpływ na śmierć wielu tysięcy ludzi oraz na znaczne pogorszenie się stanu środowiska naturalnego. Oto niektóre z katastrof ekologicznych wynikłych z powodu nieprzestrzegania norm bezpieczeństwa w należytym stopniu. W Minamacie (Japonia) w 1953 r.,skażono ryby rtęcią, odpadem z fabryki. Spożycie zatrutych ryb spowodowało 860 ofiar. Na Kanale la Manche w 1967 r., miała miejsce katasrofa supertankowca Torrey Canyon w wyniku której nastąpił wyciek ropy . W Sevesie (Włochy) w 1976 r., doszło do katastrofy w fabryce chemikaliów; podczas procesu wytwarzania trichloroetylenu. Na skutek zbyt wysokiej temperatury ulotniły się śmiertelne trujące gazy. W Zatoce Meksykańskiej w 1979 r., katastrofa platformy IXTOC-1 spowodowała wypłynięcie 60 tys. ton ropy. W Czarnobylu w 1986 r., doszło do największej katastrofy w dziejach wykorzystania energii jądrowej; eksplozja reaktora uwolniła do atmosfery olbrzymie ilości promieniowania radioaktywnego. Zasięg skażeń: ZSRR-40%, Europa- 57%. Opady radioaktywne doprowadziły do śmierci wiele tysięcy istnień ludzkich, a u wielu innych jej następstwa są widoczne do dzisiaj. Sytuacja zdrowotna ludzi jest jednym z pierwszych wskaźników jakości środowiska. Zdrowie ludności zależy od rozwoju społecznego i gospodarczego oraz od zdrowego środowiska, w tym od bezpiecznej żywności i wody. Zanieczyszczenia powstające w procesach produkcji oraz w wyniku używania energii w przemyśle i transporcie szkodzą zdrowiu milionów ludzi. Lekarze często wiążą przyczyny powstawania chorób naczyń wieńcowych, dróg oddechowych, nowotworów, alergii i nerwic z naruszeniem równowagi biologicznej w przyrodzie. Postęp naukowo-techniczny, stanowiący niewątpliwie dobrodziejstwo ludzkości, niesie ze sobą zjawiska negatywne, prowadzące do zakłócenia równowagi biologicznej biosfery. Do najbardziej negatywnych zjawisk zachodzących w środowisku, charakteryzujących nasze czasy należą: - wyczerpywanie się zasobów naturalnych, w wyniku ich nadmiernej eksploatacji; - erozja gleb, pustynnienie i susza; - rosnące zanieczyszczenia wód, powietrza i gleby; - wzrastające zagrożenie promieniowaniem, hałasem i wibracjami; - chemizacja środowiska; - wzrastające ilości odpadów; - niszczenie lasów; - bezpowrotne niszczenie wielu gatunków zwierząt i roślin, decydujących o różnorodności biologicznej świata oraz tworzących zasoby genetyczne świata. Pogorszenie stanu środowiska trwa nadal, ponieważ ciągle wiele krajów dąży do rozwoju gospodarczego kosztem równowagi biologicznej. Większość krajów rozwijających się boryka się z problemami środowiskowymi, takimi jak pustynnienie, erozja gleb, żywiołowa urbanizacja, zanieczyszczenia przemysłowe oraz wylesianie. Zjawiska te w wielu przypadkach destabilizują ekosystemy, od których zależy życie ludzi i genetyczne bogactwo biosfery. Z nieco innymi problemami środowiskowymi borykają się kraje uprzemysłowione: tu ma miejsce wyczerpywanie się niektórych zasobów naturalnych oraz skażenie powietrza. Ze skażeniem atmosfery wiążą się takie szkodliwe zjawiska, jak kwaśne deszcze, zmniejszenie warstwy ozonowej i ocieplenie klimatu w związku z efektem cieplarnianym. W ramach ochrony środowiska naturalnego tworzone są systemy obszarów chronionych ( system ten to układ przestrzennie powiązanych ze sobą terenów parków narodowych, rezerwatów przyrody, parków krajobrazowych i obszarów chronionego krajobrazu). Podstawowym celem tworzenia przez ludzi obszarów chronionych jest: - ochrona zasobów przyrody przed ich degradacją i dewastacją; - stworzenie odpowiednich warunków, zapewniających rozwój poszczególnych gatunków roślin i zwierząt; - zapewnienie równowagi przyrodniczej w skali kraju i jego regionach; - zapewnienie różnorodności genetycznej organizmów; - obrona osobliwości przyrody ożywionej i nieożywionej, rzadkich gatunków flory, fauny, rozwoju szaty roślinnej - utrzymanie korzystnych stosunków klimatycznych, hydrologicznych i hydrogeologicznych. Celem tworzenia obszarów chronionych jest także ekologiczna osłona terenów zdewastowanych- częściowo niwelują one zanieczyszczenia środowiska oraz zapewniają warunki wypoczynku. Zrównoważony rozwój jest propagowany przez liczne już obecnie grupy ruchu ekologicznego, które zaczęły się tworzyć w latach 60. Jedną z najbardziej znanych organizacji o zasięgu międzynarodowym jest Greenpeace. Skupia ona ponad 5 mln członków w 158 krajach. Greenpeace przeprowadza pokojowe akcje informacyjne poparte przez naukowe badania i analizy. Pod banderą Greenpeace pływa kilka jednostek, wykonujących zadania w obronie naturalnego środowiska (np. blokady). W 1985 okręt Greenpeace Rainbow Warrior, biorący udział w proteście przeciwko francuskim próbom nuklearnym na Atolu Mururoa, został zatopiony przez francuskie siły specjalne, co wywołało międzynarodowy skandal (dymisje francuskiego ministra obrony i szefa sił specjalnych). Działania Greenpeace ukierunkowane są na: 1) ochronę fauny i flory morza (przeciwdziałanie tępieniu wielorybów, fok, delfinów i in. gatunków, oraz zapobieganie skażeniu, przez zatapianie odpadów komunalnych i przemysłowych, wód mórz i oceanów), 2) ochronę środowiska naturalnego przed skażeniem radioaktywnym oraz działaniem innych toksyn (wykrywanie, informowanie opinii publicznej, bierny opór, blokady przeciwstawiające się takim działaniom), 3) propagandę na rzecz stworzenia odpowiedniego systemu prawa międzynarodowego zapobiegającemu wyniszczeniu lasów, szczególnie tropikalnych, 4) przeciwdziałanie broni jądrowej - testom i jej stosowaniu, 5) ochronę atmosfery przed zanieczyszczeniami chemicznymi, 6) szukanie nowych niekonwencjonalnych źródeł energii. Oprócz Greenpeace inne znane organizacje ekologiczne, to Europa Nostra – Międzynarodowa Federacja Stowarzyszeń ds. Ochrony w Europie Dobytku Kulturalnego i Naturalnego, Światowy Fundusz na Rzecz Przyrody (WNF), specjalizujący się w ochronie dzikich terenów i zwierząt zagrożonych działaniem człowieka, Międzynarodowe Stowarzyszenie Ekologiczne (INTELCOL), koordynujące badania ekologów z ponad 100 państw. Obecnie wiele wskaźników świadczących o rozwoju państw, zostało zmodyfikowanych o np. długość życia, umieralność nowonarodzonych, porównanie wydatków np. militarnych i na ochronę zdrowia, edukację, zaspokojenie podstawowych potrzeb społecznych, dostępność mieszkań, wiedzy, wskaźniki przestępczości. Na podstawie tych wskaźników Mimo można dojść do wniosku, że społeczeństwa zamożne i wykształcone mają większe szanse na rozwój gospodarczy, który nie doprowadzi do katastrofy ekologicznej, niż kraje ubogie, zmagające się z przeludnieniem, epidemiami, wojnami, rabunkową gospodarką powodującą pustynnienie (np. przez wycinanie lasów, masową hodowle zwierząt, przestarzały przemysł, brak standardów, bezpieczeństwa, zdrowia). Wzrost niepokoju o przyszłość życia na Ziemi, był również powodem ogłoszenia Raportu U Thanta na Zgromadzeniu Ogólnym ONZ w 1969 r. Przedstawiał on sytuację ekologiczną Ziemi końca lat sześćdziesiątych z uwzględnieniem coraz większego zagrożenia środowiska. Fragment raportu z podręcznika: Geografia cz. 3 Człowiek i Środowisko: „(…) po raz pierwszy w historii ludzkości pojawił się kryzys o zasięgu ogólnoświatowym, obejmujący zarówno kraje rozwinięte, jak i rozwijające się – kryzys dotyczący stosunku człowieka do środowiska. Oznaki zapowiadające ten kryzys widoczne były od dawna – eksplozja demograficzna, niedostateczna integracja niezmiernie rozwiniętej techniki z wymogami środowiska, wyniszczenie ziem uprawnych, bezplanowy rozwój stref miejskich, zmniejszanie się terenów wolnych i coraz większe niebezpieczeństwo wyginięcia wielu form życia zwierzęcego i roślinnego. Nie ulega wątpliwości, że jeżeli proces ten będzie kontynuowany, przyszłe życie na Ziemi może być zagrożone. Jest więc sprawą palącą rozpatrzenie problemów zagrożenia środowiska umożliwiającego człowiekowi realizowanie jego najwyższych aspiracji oraz podjęcie kroków dla zapobieżenia temu niebezpieczeństwu. (…)” Oprócz raportu U Thanta przedstawiono także dla porównania dwa modele rozwoju świata do końca XXI w. W modelu I założono, że rozwój zanieczyszczeń, liczby ludności i produkcji przemysłowej będzie trwał aż do drastycznego zmniejszenia się zasobów naturalnych, co pociągnie spadek produkcji żywności i większą umieralność. Model II zakłada rozwój zrównoważony, w wyniku którego procesy negatywne dla środowiska zostaną zahamowane. Organizacja ONZ organizuje różne konferencje, których tematem jest ochrona środowiska. Hasłem przewodnim jednej z nich stały się słowa: Myśl globalnie, działaj lokalnie. W latach 70-tych w Polsce rozpoczęła swoją działalność Liga Ochrony Przyrody, której celem były różne inicjatywy w zakresie ochrony środowiska. Kilka inwestycji wykonywanych w Polsce wywołało falę protestów, którym przewodniczył Polski Klub Ekologiczny. Przeciwstawiano się budowie elektrowni atomowej w Żarnowcu i budowie zapory wodnej w Czorsztynie.

Opracowano: sierpień 2005

Lekcja 95. Formy ochrony przyrody

Powrót do wykazu tematów lekcji

Zestawienie ogólnych zagadnień:
- rezerwaty, parki narodowe, obszary chronionego krajobrazu;
- sieć rezerwatów biosfery UNESCO;
- znaczenie Światowej Karty Przyrody;
- międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN);
- działania regionalne na przykładzie umów o ochronie zasobów Morza Bałtyckiego.

Uszczegółowienie zagadnień:
Podstawowe formy ochrony krajobrazu: rezerwaty przyrody; parki narodowe; parki krajobrazowe; 
obszary chronionego krajobrazu; ochrona pojedynczych elementów i pomniki przyrody.
Parki narodowe w Polsce są największą formą ochrony natury. Obszar narodowego parku, nie może 
być mniejszy niż 1,000 ha. Park ochrania obszar wyróżniający się pod względem jego unikalnych 
naukowych, naturalnych, kulturalnych i edukacyjnych wartości. Narodowy park ochrania całą naturę 
w jego granicach. Zadaniem głównym narodowego parku jest zachowanie jedności naturalnych systemów 
obszaru, jak również przywrócenie występujących sporadycznie albo wygasłych elementów rodzimej 
natury. Park jest otwarty dla gości, ale zabezpieczenie pierwotnej natury jest jego głównym 
celem i ma pierwszeństwo nad wszystkimi innymi działalnościami. Są 23 narodowe parki w Polsce 
z całkowitym obszarem ca. 315,000 ha, który zajmuje w przybliżeniu 1 procent obszaru kraju.

Parki narodowe obszarów górskich
1.	Babiogórski PN (MaB), 
2.	Bieszczadzki PN (MaB, CED), 
3.	Gorczański PN, 
4.	Karkonoski PN (MaB), 
5.	Magurski PN 
6.	Pieniński PN, 
7.	Góry Stołowe PN, 
8.	Świętokrzyski PN and 
9.	Tatrzański PN (MaB, CED). 
 
Parki narodowe obszarów wyżynnych:
10.	Ojcowski PN  
11.	Roztoczański PN. 
 
Parki narodowe na obszarach nizin, lasów, jezior, rzek i terenów podmokłych: 
12.	Białowieski PN (WH, MaB, CED), 
13.	Biebrzański PN (RC, CED), 
14.	Bory Tucholskie PN, 
15.	Drawieński PN, 
16.	Kampinoski PN, 
17.	Narwiański PN, 
18.	Poleski PN, 
19.	Ujście Warty PN (RC), 
20.	Wielkopolski PN and 
21.	Wigierski PN. 
 
Parki narodowe nad morzem Bałtyckim
22.	Słowiński PN (MaB, RC, CED)  
23.	Woliński PN. 
 
W procesie przygotowania sa trzy parki narodowe we wschodniej Polsce:
24.	Jurajski PN, 
25.	Mazurski PN 
26.	Turnicki PN. 
 
Najstarszy istniejący park narodowy w Polsce to Białowieski Park Narodowy wpisany na listę 
kultury dziedzictwa narodowego UNESCO.

Bibliografia:
Opracowano: maj 2005

br br br br br br br br br br br br br br br
br br br br br br br br br br br br br br br

Lekcja 103. AIDS – dżuma XXI wieku

Powrót do wykazu tematów lekcji

Zestawienie ogólnych zagadnień:
- tempo i tendencje rozprzestrzeniania się AIDS na świecie;
- wzrost liczby zachorowań, wpływ tradycji kulturowych;
- profilaktyka i możliwości leczenia AIDS.

Uszczegółowienie zagadnień:

Zespół nabytego upośledzenia odporności (ang. nazwa: Acquired Immune Deficiency Syndrome), jest to choroba bardzo groźna, do tej pory nieuleczalna. "Zespół" - czyli klinicznie nie jedna, lecz więcej chorób, "nabyty" - na skutek zakażenia, a prowadzi w ostatecznym efekcie do całkowitego "upośledzenia odporności" u chorego. Uszkodzony lub zniszczony w przebiegu choroby system immunologiczny przestaje być zdolny do obrony organizmu przed infekcjami. W rezultacie osoba chora na AIDS staje się podatna na wiele infekcji (wywołane przez różne mikroorganizmy żyjące w otoczeniu człowieka), na jakie inni albo w ogóle nie zapadają, albo jeśli zachorują, potrafią je skutecznie zwalczyć. AIDS nie zabija, tylko ułatwia inicjowanie i rozwijanie się chorób, które u osoby pozbawionej naturalnej odporności kończą się śmiercią. Dlatego choroba ta nie powinna być ignorowana. Wywołuje ją wirus HIV, czyli ludzki wirus upośledzenia odporności (ang. Human Immunodeficiency Virus). Przenosi się on z krwią lub spermą nosiciela, a wnika do organizmu drugiej osoby, gdy powstają warunki by dostał się do jej krwiobiegu. Nie ma udokumentowanych przykładów przeniesienia się wirusa przez kontakt ze śliną, potem czy łzami nosiciela. Zakażenie wirusem grozi temu, kto nie unika ryzykownych zachowań: ma z osobą zakażoną kontakt seksualny, lub używa tych samych igieł do wstrzyknięć, co nosiciel. Dopóki nie wprowadzono gwarantowanego systemu zabezpieczenia magazynowej krwi, niebezpieczna była również transfuzja. Istnieje ponadto możliwość przenoszenia się wirusa z matki nosiciela na dziecko. Wirus nie przenosi się ani drogą kropelkową, ani pokarmową, ani przez kontakt z zakażonymi przedmiotami. Dlatego nie jest groźne dla otoczenia kichanie i kaszel osoby zakażonej ani jej łzy, pot czy ślina. Nie grozi zarażeniem się wymiana przyjacielskiego uścisku z osobą zakażoną, trzymanie jej za rękę, pocałowanie jej w policzek, spożycie jedzenia przez nią przyrządzonego, użycie jej ręcznika. AIDS ciągle jeszcze szerzy się najbardziej wśród homoseksualistów lub mężczyzn biseksualnych (uprawiających seks zarówno z mężczyznami jak i z kobietami), a także wśród osób uzależnionych, które używają narkotyków dożylnie. Prawdopodobnie podczas stosunku heteroseksualnego istnieje większe prawdopodobieństwo zakażenia się kobiety od mężczyzn niż odwrotnie. Ryzyko dla mężczyzn zwiększa się, jeśli odbywa stosunek płuciowy z kobietą w dniach menstruacji. W sytuacji podwyższonego ryzyka znajduje się także ten, kto posiada więcej niż jednego partnera. Każdy więc powinien sobie zdawać sprawę z tego, że zawsze może się zdarzyć, iż partner nie powie o jakimś niebezpiecznym epizodzie ze swojego życia - albo dlatego, że wyparł go z pamięci, albo nie przypisywał mu żadnego znaczenia. Nosicielstwo wirusa HIV stwierdza się po wykonaniu prostego badania krwi. Nosiciele nie muszą mieć objawów choroby AIDS, natomiast są potencjalnym źródłem zakażenia dla innych osób. Czasami przez całe lata, ponieważ od momentu zakażenia do rozwinięcia się choroby upłynąć może nawet dziesięć lat, choć takie przypadki są bardzo rzadkie. AIDS jest ostatnim stadium zakażenia wirusem HIV. Różnica między chorym na AIDS a zakażonym wirusem HIV polega na tym, że ten pierwszy człowiek jest bardzo chory, ten drugi jest fizycznie normalnie sprawny. Natomiast i od jednego, i od drugiego można zarazić się w ten sam sposób. Wśród specjalistów dominuje pogląd, że osoba mająca w organizmie wirusa musi wcześniej czy późnej zachorować na AIDS, ale są i tacy, którzy utrzymują, że tylko u 20 do 50% nosicieli wirusa rozwiną się pełne objawy, tej choroby. Często zdarza się, że osoby zakażone, u których nie rozwinęły się objawy objawy AIDS, nie czują żadnych dolegliwości, są zdolne do prowadzenia zupełnie normalnego życia, nie trafiają więc do lekarza. Natomiast każda z nich może, niestety, zarażać nieświadomie innych przez kontakty seksualne. AIDS jest chorobą straszliwą jednak nieuleczalne nowotwory złośliwe i choroby serca powodują znacznie więcej zgonów. Psychoza strachu w połączeniu z niewiedzą na temat problemu powoduje, że ciągle jeszcze dochodzą do głosu zwolennicy izolowania nosicieli wirusa HIV od społeczeństwa, którzy próbują wyrzucać zakażone dzieci ze szkół i dorosłych z pracy. Zakażenie wirusem HIV zaczęło się rozpowszechniać się na przełomie lat 70-tych i 80-tych. Od początku zarażeniu uległo ponad 17 milionów ludzi, z czego ponad milion dzieci. Zaledwie u czterech milionów wykształciła się choroba AIDS. Spośród zarażonych zmarło ponad 3 miliony ludzi. Procentowo największa liczba chorych na AIDS występuje w krajach: Zimbabwe i Zambii (ponad 17% ogółu ludności) oraz w Ugandzie i Malawi (ponad 13%). W Polsce w 1996 r. Nowe przypadki zakażenia wirusem HIV stwierdzono u 346 osób (w 1991 r. – u 559 osób, w 1992 r. – u 482 osób, w 1993 r. – u 385 osób, w 1994 r. – u 423 osób, w 1995 r. – 111). Ponad 80% zarażonych wirusem HIV żyje w krajach Trzeciego Świata. W wielu krajach świata podejmuje się zdecydowaną walkę z zagrożeniem, jakie niesie AIDS. Przykładowo w 1997 roku Brazylia rozpoczęła własną produkcję leków przeciw AIDS. Dzięki temu udało się zmniejszyć o 80 procent koszty leczenia. To z kolei wpłynęło na zmniejszenie o 50 procent liczby zgonów spowodowanych AIDS. Metoda walki z tą chorobą, zastosowana w Brazylii, zapewnia powszechny i bezpłatny dostęp do leków antyretrowirusowych wszystkim mieszkańcom kraju. Ten skuteczny system zostanie wykorzystany jako wzorcowy przez Światową Organizację Zdrowia (WHO) począwszy od 2008 roku. Brazylia rozwinęła obecnie swoją działalność o współpracę z krajem afrykańskim – Senegalem. Na 250 Brazylijczyków, którzy mieszkają w Senegalu, 12 jest lekarzami. Znają oni dobrze potrzeby tego społeczeństwa w dziedzinie walki z AIDS. Będą mogli przekazać swoje sugestie ministrowi zdrowia Brazylii. W Senegalu wprowadzono już w 1998 roku bezpłatne leczenie chorych na AIDS. Aktualnie korzysta z niego 2.700 osób. Jednak około 12.000 chorych nie stać jeszcze na wykonanie odpłatnych badań laboratoryjnych, poprzedzających terapię. W ślad za Senegalem inne kraje afrykańskie: Kamerun, Nigeria, Ghana, Gwinea-Bissau również podpisały z Brazylią umowy dotyczące współpracy w dziedzinie zwalczania AIDS.

Opracowano: czeriwec 2005

Lekcja 96. Charakterystyka wybranych parków narodowych

Powrót do wykazu tematów lekcji

Zestawienie ogólnych zagadnień:
- bogactwo świata roślin i zwierząt w parkach narodowych Polski;
- zróżnicowanie form powierzchni Ziemi i innych elementów chronionych na przykładzie parków narodowych w Polsce.
Uszczegółowienie zagadnień:
1. Babiogórski - 1954 r., 17,34 km2, 700 gatunków roślin naczyniowych (54 chronione), 
200 gatunków mchów, 250 - porostów; 120 gatunków ptaków; ryś, wilk, niedźwiedź brunatny. 
Najwyższe partie Beskidu Zach.; karpackie piętra roślinne: buczyna karpacka, bór świerkowy 
wysokogórski, zarośla jarzębinowe, kosodrzewina, murawy subalpejskie (w tym zespół endemiczny) 
i alpejskie.
2. Białowieski – 1947 r., 53,48 km2, 630 gatunków roślin naczyniowych (62 chronione), 
80 gatunków mchów, 254 - porostów; 120 gatunków ptaków; żubr, bóbr, ryś Wsch. część Nizin 
Podlasko-Białowieskich; pierwotne, leśne zbiorowiska typowe dla niżu europejskiego: bagienne, 
łęgowe, grądowe, borowe i in.
3. Biebrzański - 1993 r., 592,23 km2, 235 gatunków ptaków, w tym 157 gatunków lęgowych (orzeł 
przedni, bielik, gadożer, orliki - grubodzioby i krzykliwy, rycyk i in.); 36 gatunków ryb; liczne 
gatunki roślin torfowo-bagiennych, w tym relikty glacjalne. Region Niziny Północno-Podlaskiej; 
jedyny tej wielkości w Europie (obok pn. Skandynawii) zachowany w stanie naturalnym obszar bagienny 
i torfowiskowy; torfowiska niskie, turzycowiska i bory bagienne; utwory morenowe, sandrowe, 
intensywne procesy torfowe; dolina rzeki Biebrzy.
4. Bieszczadzki – 1973 r., 270,64 km2, 760 gatunków roślin naczyniowych (28 wschodniokarpackich, 
w tym 7 endemicznych), 200 gatunków mchów, 300 gatunków porostów; niedźwiedź brunatny, wilk, żbik, 
ryś, żubr, wydra; orzeł przedni, orlik, derkacz, jeleń; wąż Eskulapa. Obszar polskich Karpat Wsch. 
(najwyższe partie Bieszczadów Zach.); karpackie piętra roślinne, buczyna karpacka, wschodniokarpacka 
jaworzyna ziołoroślowa, endemiczny zespół olchy kosej, łąki subalpejskie (połoniny) z endemicznym 
zespołem traworoślowym i murawy alpejskie, borówczyska; nad potokami olszynka karpacka.
5. Borów Tucholskich – 1996 r.,  47,89 km2, Ok. 800-900 gatunków roślin naczyniowych, 200 gatunków 
grzybów, 300 gatunków porostów; 130 gatunków ptaków (łabądź niemy, żuraw, bielik, puchacz, bocian 
czarny); 38 gatunków ryb; 13 gatunków płazów, 46 gatunków ssaków (m.in.: jeleń, sarna, dzik i wydra). 
Obszar Równiny Tucholskiej, subregion Pojezierza Pomorskiego; bogata sieć rzeczna i liczne jeziora 
(w tym jeziora lobeliowe); bory sosnowe, torfowiska, szuwar kłociowy, zespół roślin wodnych z lobelią 
(Lobelia dortmanna) i poryblinami (Isoëtes), porastających dno bardzo czystych jezior 
oligotroficznych.
6. Drawieński - 1990 r., 87,35 km2, 800 gatunków roślin naczyniowych (43 chronione); 150 gatunków 
ptaków (rybołów, kania rdzawa); 33 gatunki ssaków (bóbr, kuna domowa, wilk). Przyroda pn.-zach. 
Polski, fragment Puszczy Drawskiej w widłach rzek Drawy i Płocicznej; 13 jezior, lasy zajmujące 
siedliska borowe, mieszane i lasowe; pomnikowe drzewa: 120-letnie sosny, 330-letnie buki i 450-letnie 
dęby.
7. Gorczański – 1981 r., 67,63 km2, 930 gatunków roślin naczyniowych (30 chronionych), 250 gatunków 
mchów, 450 gatunków porostów, 116 gatunków wątrobowców; jeleń, żbik, wilk oraz zachodzący niedźwiedź 
brunatny. Typowy fragment Beskidów Zach.; buczyna karpacka, bór świerkowo-jodłowy, bór świerkowy 
wysokogórski, ziołorośla, polany reglowe, w tym górska, wielogatunkowa łąka mieczykowo-mietlicowa 
(z krokusem spiskim).
8. Gór Stołowych - (Stołowo-górski) 1993 r., 62,80 km2, 272 gatunki mchów, 112 gatunków wątrobowców, 
35 gatunków roślin chronionych; bogata fauna bezkręgowców. Kotlina Kłodzka; krajobraz skupisk skalnych 
i ostańców; przykład górnokredowych gór płytowych, sztuczne bory świerkowe, interesujące zbiorowiska 
łąkowe, torfowisko wysokie.
9. Kampinoski – 1959 r., 356,55 km2, 1000 gatunków roślin naczyniowych (51 chronionych); 190 gatunków 
ptaków (orlik krzykliwy); łoś. Krajobraz Nizin Środkowopolskich; wydmy śródlądowe, bagna porośnięte 
olszą.
10. Karkonoski – 1959 r., 55,78 km2, 900 gatunków roślin naczyniowych (40 chronionych), 150 gatunków 
grzybów, 270 gatunków mszaków, 70 gatunków porostów; 90 gatunków ptaków. Najwyższe partie Sudetów, 
interesujące formy skalne (w tym kotły); górskie piętra roślinne: żyzna buczyna sudecka i sudecka 
świerczyna górnoreglowa.
11. Magurski – 1995 r., 190 km2, Ok. 500 gatunków roślin naczyniowych (41 chronionych); 135 gatunków 
ptaków (orzeł przedni, orlik krzykliwy, trzmielojad); niedźwiedź brunatny, ryś, żbik, wilk; wąż 
Eskulapa, gniewosz plamisty. Beskid Niski, obszar przejściowy pomiędzy Karpatami Zach. i Wsch.; 
karpackie piętra roślinne: buczyna karpacka, bory jodłowe i jodłowo-świerkowe, olszyna bagienna, 
łęgi.
12. Narwiański – 1996 r., 73,5 km2, 13 gatunków roślin chronionych (m.in.: kosaciec syberyjski, 
storczyk krwisty, wielosił błękitny, podkolan biały); 154 gatunki ptaków lęgowych (głównie wodnych 
i błotnych, wśród nich rzadkie gatunki, np.: dubelt, batalion, wodniczka, brzęczka, kropiatka, 
błotniak stawowy, derkacz, bąk); 34 gatunki ssaków (wydra, bóbr, łoś). Bagienna dolina Górnej Narwi 
(od Suraża do Rzędzian) na granicy Wysoczyzny Białostockiej i Wysoczyzny Wysokomazowieckiej; 
rozbudowany system koryt rzecznych i starorzeczy, tworzących sieć cieków zajmujących całą szerokość 
doliny; ogromnie zróżnicowana szata roślinna - 46 zespołów roślinnych, gł. wodnych i szuwarowych 
(33 zespoły).
13. Ojcowski – 1956 r., 15,92 km2, 950 gatunków roślin naczyniowych (60 chronionych), 160 gatunków 
mchów, 1200 gatunków grzybów, 83 gatunki śluzowców; 120 gatunków ptaków, 17 gatunków nietoperzy; 
bogaty świat owadów. Krasowy krajobraz Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej z licznymi jaskiniami, 
wąskimi dolinami potoków i fantastycznymi w kształcie skałkami i ostańcami skalnymi; łęgi, grąd, 
buczyna karpacka, las jaworowy, zbiorowiska naskalne, murawy kserotermiczne.
14. Pieniński - 1954 23,46 km2, 1100 gatunków roślin naczyniowych (52 chronione), 330 gatunków mchów 
i wątrobowców, 450 gatunków porostów; 170 gatunków ptaków; bogaty świat owadów. Fragment Pienińskiego 
Pasa Skałkowego, wapienie jurajskie i dolnokredowe; buczyna karpacka, ciepłolubna buczyna, 
ciepłolubna jedlina, jaworzyna, górnoreglowy bór świerkowy na wapieniu, zbiorowiska murawowe 
i naskalne, ciepłolubna łąka pienińska z udziałem storczykowatych.
15. Poleski – 1990 r., 96,47 km2, 930 gatunków roślin naczyniowych (57 chronionych); 40 gatunków ryb, 
płazów i gadów (żółw błotny); 146 gatunków ptaków lęgowych (gęś gęgawa, orlik krzykliwy, orzeł 
przedni, żuraw). Przyroda wsch. części Równiny Łęczyńsko-Włodawskiej; jeden z niewielu zachowanych 
w Europie obszarów torfowo-bagiennych; lasy mieszane z przewagą bagiennych oraz olsów.
16. Roztoczański – 1974 r., 78,85 km2, 750 gatunków roślin naczyniowych (37 chronionych); 190 gatunków 
ptaków (dzięcioły: białogrzbiety, czarny i zielonosiwy, krótkoszpon, trzmielojad, rybołów); owady 
i ślimaki górskie oraz południowo-wschodnie (pontyjskie). Zach. część Roztocza Środkowego z doliną 
rzeki Wieprz, zbudowana ze skał wapiennych pokrytych piaskami i lessem; suche bory sosnowe, bór 
jodłowy, buczyna karpacka, wilgotne zbiorowiska łąkowe, torfowiska wysokie i przejściowe; drzewa 
pomnikowe (np. jodła - 50 m wys., 150 cm rednicy).
17. Słowiński – 1967 r., 187,97 km2, 250 gatunków ptaków (np. orzeł bielik, puchacz, bocian czarny, 
kormoran, batalion); jeleń, dzik i chronione: rzęsorek mniejszy, wydra i gronostaj. Krajobraz 
nadmorski, najwyższe na wybrzeżu wydmy piaszczyste (do 30 m wys.), poruszające się z prędkością 
5-30 m/rok; pionierskie zespoły wydmowe, bór bażynowy, płytkie, muliste jeziora nadbrzeżne: Łebsko 
i Gardno.
18. Świętokrzyski – 1950 r., 59,10 km2, 700 gatunków roślin naczyniowych (48 chronionych), 
190 gatunków mchów, 300 gatunków porostów; 100 gatunków ptaków; rzadkie gatunki ślimaków. 
Najstarsze góry w Polsce (pasmo Łysogór), zbudowane ze skał ery paleozoicznej; podszczytowe 
zgrupowania głazów - gołoborza; bór jodłowy (przeżywający regres w ostatnich 20 latach w wyniku 
przemysłowego zanieczyszczenia powietrza), buczyna karpacka.
19. Tatrzański – 1954 r., 211,64 km2, 1000 gatunków roślin naczyniowych (84 chronione), 500 gatunków 
mchów, 200 gatunków wątrobowców, 700 gatunków porostów; kozica, świstak, niedźwiedź brunatny, wilk 
i jeleń karpacki. Tatry Wysokie i Zach.; góry o charakterze alpejskim, zbudowane ze skał 
krystalicznych (granitów) i osadowych (wapieni); piętrowy układ roślinności: buczyna karpacka, 
bór świerkowy, kosodrzewina, murawy wysokogórskie, piętro subniwalne.
20. Wielkopolski - 1957 r., 53,38 km2, 1100 gatunków roślin naczyniowych (47 chronionych), 
170 gatunków mszaków, 150 gatunków porostów, 364 gatunki grzybów wyższych. Krajobraz pochodzenia 
polodowcowego (z utworami morenowymi, rynnami i jeziorami) na obszarze Pojezierza Wielkopolskiego, 
przełom Warty; przekształcone przez człowieka bory sosnowe; 12 jezior, w tym dystroficzne, moreny 
czołowej, rynnowe i przy ozach.
21. Wigierski - 1989 r., 151,13 km2, 800 gatunków roślin naczyniowych (47 chronionych), 200 gatunków 
mchów, 300 gatunków porostów; 190 gatunków ptaków (nur czarnoszyi, błotniak zbożowy i łąkowy); 
25 gatunków ryb; łoś, wilk, wydra. Przyroda krainy jezior pn.-wsch. Polski (pn.-wsch. część Pojezierza 
Mazurskiego i pn. część Puszczy Augustowskiej); zbiorowiska leśne, torfowiskowe, wodne i łąkowe; 
25 jezior (największe Wigry), rzeka Czarna Hańcza.
22. Woliński – 1960 r., 50,01 km2, 1300 gatunków roślin naczyniowych (46 chronionych); 200 gatunków 
ptaków (orzeł bielik, orlik krzykliwy, kormoran, pszczołojad); wydra i gronostaj. Przyroda pn.-zach. 
części wyspy Wolin z klifem Zalewu Szczecińskiego, krajobraz pochodzenia polodowcowego (morena czołowa, 
jeziora), pionowe ściany brzegu morskiego (klif) o wys. do 100 m; buczyny nadmorskie, 12 jezior.
23. Mazurski - projektowany 320 850 gatunków roślin naczyniowych; jeleń, sarna, dzik, lis i in.; 
bielik, rybołów, kania, kormoran, kraska; żółw błotny, gniewosz plamisty. Region Krainy Wielkich 
Jezior Mazurskich; wzgórza moreny czołowej, utwory moreny dennej i obszary sandrowe; bory sosnowe, 
roślinność torfowiskowa i błotna; jeziora (m.in. Bełdany, Mokre i Łuknajno), rzeka Krutynia.
Opracowano: czerwiec 2005

br br br br br br br br br br br br br br br
br br br br br br br br br br br br br br br